Feest van het begin

 

Feest van het begin, door Joke van Leeuwen, won de AKO-literatuurprijs 2013. Dat is prettig. Het las als een goed jeugdboek,waarin het verhaal helder is, maar ook wat dun. Mogelijk liet het juryrapport zien waarom het 't beste is dat in dat jaar verscheen. Helaas is dat rapport onvindbaar.*

Nu zijn er destijds wel berichten geweest waarbij de jury uitgebreid is geciteerd, zoals hier: “Het winnende boek stelt universele vragen over schoonheid en waarheid; het leven fris aanvaarden met inbegrip van alle malheur. Deze auteur schrijft als een meesterlijk pianist die de toetsen lichtjes beroert.” Er zijn inderdaad zinnen die prachtig zijn en metaforen die klinken als een klok, er valt wat te overdenken, maar de universele vragen over schoonheid en waarheid? Het lijkt mij wat overtrokken. Af en toe hoor ik op de pagina's ook wel eens noten zonder kraak en zonder smaak.

Maar als een boek wint dan worden alle registers opengetrokken. “Met een groot oog voor het miniemste detail weet Joke van Leeuwen een overweldigende achttiende-eeuwse wereld op te roepen,” zo luidt de tekst. “Als een moderne Tsjechov tekent zij in enkele zinnen een compleet karakter. Een van haar hoofdpersonen is het naar taal hunkerende weeskind [vondelinge, MB] Catho, dat les krijgt van de uit haar familie verstoten non Berthe.” Toe maar haal er een Russische meester bij. Maar het is nog niet genoeg:

“(...) hoe kun je de toekomst overzien als je meegevoerd wordt door de stroom van gebeurtenissen die geschiedenis blijkt? Wat is wijsheid, wat schuld? De woorden waarin Van Leeuwen dit verhaal giet, roepen de associatie op met dauw die glanst in een web in de ochtendzon. Haar taal is ingetogen en fonkelt tegelijk. Dat contrast verraadt achter iedere zin een vulkaan aan betekenis. Feest van het begin toont ons, met immense verfijning, de morele vraagstukken van de geschiedenis.”

Op de site van de schrijfster zelf is het boek zeer kort aangeprezen als: “Een revolutie, een vondelinge, een pianofortebouwer en een beul.” Zo fijn kaal, een verademing naast de barokke prijsteksten.

In besprekingen ervan duikt het woord hoop regelmatig op. Die zit dan niet in de revolutie, maar in de relaties tussen mensen, met name in die – hoewel plots beëindigd – tussen Catho en Berthe.
     Anderzijds is de harde werkelijkheid heel duidelijk aanwezig, waar mensen nemen van anderen, hun goederen, hun huis en zonder liefde hun lijf, of zelfs hun hoofd. Er hangt een grimmige sfeer in de hoofdstad waar de rivier “als een kromme ruggengraat doorheen loopt”.

Bijzonder is dat het boek de sfeer ademt van de revolutie in Parijs, want je waant je je als lezer in Frankrijk, zonder dat dit land of de stad genoemd wordt. Het speelt in een katholiek Europees land enige eeuwen geleden, waar de koning het onderspit delft en sprake is van een Nationale Vergadering. En inderdaad het schriftelijke LoI HAVO-geschiedenisonderwijs dat ik deed, begon met de Franse revolutie in 1789 en dat feest stuitte al snel op zijn grenzen. Als de guillotine dan ook opduikt dan doemen de verhalen over Robespierre onvermijdelijk op.

Om de doodstraf politiek correct te maken en voor allen hetzelfde, wordt besloten iedereen die tot de dood wordt veroordeeld om het leven te brengen door onthoofding. De beul zet de pianofortebouwer aan tot ontwerp en bouw van een valbijl om een snelle efficiënte dood mogelijk te maken. Die beul** vindt het naar werk, maar hij neemt zijn verantwoordelijkheid en vervult zijn plicht voor het vaderland. Die inzet behelst niet alleen de uitvoering, maar kennelijk ook de vormgeving van het beulswerk en de productie van de benodigde apparatuur. Inderdaad waar kennen we dit van.

Toch blijft het lezen als een jeugdboek. Is dat niet goed? Het is geweldig in zijn soort. Het is meeslepend, met ideeën en voorvallen die het leven verrijken. Met daarin de waarde van toenadering – ook als je beledigd bent – en de realiteit dat het niet altijd goed komt als je zelf goed doet. Een boek waarin levens bovendien met elkaar worden verbonden.
     Zover ik weet, kunnen de boeken van Van Leeuwen voor kinderen en jongeren vaak evengoed door volwassenen gelezen worden. Ook Feest... is een fijn boek om op de weg van een lezend leven tegen te komen, als jongere en ook later. 

Noten:
* De Boekenbon Literatuurprijs stond tot 2020 bekend als BookSpot Literatuurprijs, tot 2018 als ECI Literatuurprijs en tussen 2000 en 2014 als AKO Literatuurprijs, een naam die de prijs ook al had tussen 1986 en 1996. Daar tussendoor heette de prijs Generale Bank Literatuurprijs (1996-1999) en in 1999 de Fortis Literatuurprijs, maar onder die naam is de prijs nooit uitgereikt. De AKO-prijs website is verlaten en ook elders kan ik het juryrapport niet vinden.
** Geënt op Charles-Henry Sanson zoals weergegeven in Mémoires des Sanson, bezorgd door Henry Sanson in 1862.