De
Verschrikkingen van het Noorden* is een verhalenbundel
van Andreas Burnier waarin citaten boven de hoofdstukken zijn gezet en voorin het boek staat een citaat ontleent aan Lucebert:
en het
paard slaat
radeloos
dit alles gade
Een van de thema's in de bundel is reizen. Dit wordt in het verhaal Onderzoeking
op het teras verkettert als misplaatste ijdelheid van domoren, maar in het citaat boven de tekst onderstreept Ronald
Firbank de zin van kijken juist, zelfs naar zaken zo gewoon als hooischoven op het
land: “I adore the end of summer, when a new haystack
appears on every hill.”
Reizen en rondkijken heeft wel degelijk
zin. Dat waarnemen gebeurt in dit boek in het Noorden, het Zuiden, onderweg en hier.
Voor de hele bespreking zie ↓
Eerder
besprak ik het
jongensuur (https://broekfoto.blogspot.com/2026/06/het-jongensuur.html) van dezelfde schrijver.
De
Verschrikkingen van het Noorden* is een verhalenbundel
van Andreas Burnier. Eerder
besprak ik het
jongensuur van dezelfde schrijver. In alle zes verhalen heeft de vrouwelijke hoofdfiguur
een andere naam en een andere leeftijd. Toch zou je ze als één
personage kunnen zien in verschillende levensfasen.
Een thema waarop
de verhalen samenhangen is reizen. Reizen naar Noord en vooral naar
Zuid. De opmerking van de abt in het verhaal Onderzoekingen op het
terras is dat reizen geen enkele zin heeft en er slechts is voor de
domme massa die even rondkijkt en alleen de buitenkant van de dingen
ziet, plaatst deze geestelijke dan ook meteen buiten het bestek van
de bundel.
In datzelfde verhaal staat ook de opmerking dat
een goed verhaal getekend wordt door het begin en eind. Opvallend is
juist dat een paar verhalen in De verschrikkingen ... zo eindigen als ze begonnen. Betekent dit
dan dat alles wat er tussenin gebeurde ketelmuziek was,
ontwikkelingen zonder belang, of zaken van voorbijgaande aard? Maakt dit ze juist intrigerend (je voelt dat er meer gebeurde
dan je las, maar waar de vinger niet helemaal op te leggen is)?
“Ordenen.” Alleen dat woord is de allereerste zin van het allereerste
verhaal Nu ga ik verdwijnen. Het eindigt met: “Kom, we gaan
naar huis.” Dat zegt Ella tegen haar vriendin waarmee ze op vakantie is.
Het is haar opgevallen dat de Griekse tempels vernield zijn door ze in
gebruik te nemen als kerk. Die afkeer van het christelijke geloof komt vaker terug.
Een mogelijke reden daarvoor is de bekeringsdrang op de
onderduikadressen waar de schrijfster als joods meisje verbleef. De apostel
Paulus wordt getypeerd als “een onsympathiek eruit ziende joodse
man, een ultrarechtse conservatief, geborneerd jegens vrouwen en
homoseksuelen, en jegens zijn eigen anti-christelijk verleden.”
De klim naar de Akroplis vormt het slot van een verhaal dat kronkelt
langs vervelende mannen, een magnetiseur, door kroeg en langs kermis.
Maar met de woorden 'weer naar huis,' als uitgebreide punt daarachter, maar staat dit ook voor terug naar de gewenste veilige orde?
Het
titelverhaal begint met: “Veel vroeger, ik spreek nu van voor
de watersnood, lang voordat Griekenland, Italië, Joegoslavië,
Sicilië en Malta door mij waren bereisd, was ik voor het noorden
niet bang.” Het verhaal eindigt na een korte dialoog met een
botte vlieger zo: “Veel vroeger, ik spreek nu van voor de
watersnood, was ik voor het noorden niet bang.”
De
Verschrikkingen... speelt
in
Kopenhagen. Andrea gaat er opzoek naar een bar voor vrouwen. De
taxichauffeur die haar er zal brengen, begrijpt haar verkeerd. Ze
gaat naar binnen en het duurt even voordat het doordringt dat ze in
een bar met prostituees terecht is gekomen. Via een advies van de
garderobejongen van een jazzclub, waar ze vervolgens belandt, weet ze toch nog de gewenste
gelegenheid te vinden. Niet mis, want Kapitän, Kapitän is de enige
openbare bar voor vrouwelijke homo's – 'Lesbians in uitstekend
school-Engels' – in heel Scandinavië
In een Parijse bar
komt ze dan weer terecht doordat zij en haar vriendin worden
meegenomen door een groep die er tegen betaling de couleur locale
verzorgt, zodat toeristen tevreden zijn iets echt authentiek Frans te
hebben gevonden.
Het verhaal Gesprek in de nacht begint met de
absurditeit en naarheid van de oorlog. Met diezelfde oorlog eindigt
het verhaal ook. Tussendoor zijn de vertelster en haar vriendin liftend op reis. Ook hier is homoseksualiteit weer duidelijk aanwezig (daar
is alleen in Onderzoekingen … geen sprake van. Daar loopt de echtelijke relatie tussen man en vrouw spaak). Er worden
door de bundel heen nogal wat vrouwen versierd of afgewezen (al is
dat laatste lang niet altijd makkelijk, omdat naast irritatie ook de warmte veloren gaat).
Hoewel niet het hoofdthema van
Giovanni en de heksen wordt de strenge bekrompenheid van de
samenleving in de verf gezet met de opmerking van een vriend van
Connie, de hoofdpersone: “Ons hele sociale bestel is een
valstrik, een manier van mensen om elkaar tijd en energie afhandig te
maken.” Het goedbetaalde filosofische werk dat beiden doen, betekent
volgens de man "geen pest". Anderzijds wordt een zinvolle academische
carrière in de verhalen regelmatig als ideaal genoemd. Visies zijn niet
gehouwen in marmer, maar zijn beweeglijk en veranderen, zo blijkt.
In het verhaal is voor de een het vrouwelijke
lief een engel en voor een jongen, de Giovanni uit de titel, doen de
vrijende vrouwen aan heksen denken. Daar tussenin komen toerisme en
armoede bij het treinspoor op elkaars pad. Misschien wat verwrongen
geconstrueerd, maar juist die niet voor iedereen zichtbare
ongemakkelijkheid tussen de rijke toerist naast de lokale armoede is soms niet ver van de werkelijkheid.
De oorlog komt regelmatig voorbij. Die
oorlog heeft Nicole in Volgend jaar in Jeruzalem vervormd. Ze
moest wel dwars gaan doen en Calviniste worden, zoals ze leerde
tijdens het onderduiken, om zich af te zetten tegen haar ouders. Als
ze over die fase heen is, stapt ze over op het atheïsme, en daarna
communisme, totdat ze het heeft gehad met de opstandigheid. Het
afzetten tegen de joodse ouders leek noodzaak aangezien hun vrienden,
uiterlijk en ideeën voor de puberende vrouw 'moffendreiging'
betekende. Jood zijn betekent door blonde slijmreuzen vermoord te
kunnen worden. De angst voor iedere schijn van permanentie (wie zich
eenduidig vastlegt wordt gedood of affectief verraden), leidde tot
een versnippering in de liefde.
Het zou
niet verbazen als in het jaar van uitgave (1967) nogal afwijzend op
het boek zou zijn gereageerd. De thematiek van een jongen in het
lichaam van een meisje werd benoemd en seks tussen vrouwen
beschreven. Het lijkt erop dat door de debuutroman van Burnier Een
tevreden lach, die twee jaar eerder verscheen, en waarin dit al werd benoemd, een gemaaid gazon achter was gelaten voor de
opvolger. Hoewel. Kees
Fens schreef weinig literair over “haar lesbische
soortgenoten” en in
de Telegraaf had recensent Ab Visser het over het aan “homofilie
inherente narcisme.” Niet iedereen vond de bundel even sterk,
maar van tumult was geen sprake. J(oke)
E. Kool-Smit beschreef de spanningen in het boek en de vragen die
nog op het boek losgelaten kunnen worden. In
de Volkskrant werd het boek aldus getypeerd:
“Het
zijn dus verhalen van een soort dat vroeger schrijnend zou
zijn genoemd, maar het is veel gemener: het wringt,
het is allemaal vals, het is de terreur
van het geniep, die werkt tot in de
biologische cellen van het menselijk bestaan.”
Fons Sarneel
Kool-Smit had het wel bij het rechte
eind toen ze veronderstelde dat bij herlezen veel meer uit het boek
boven zou komen drijven. Al is het maar een eerder gemiste mooie zin. In Onderzoekingen...,
wordt gepreekt, gepraat en geblaat, maar uiteindelijk gaat dit
voorbij met de woorden bij het vertrek van de moeder
en haar kinderen uit de bedompte sfeer: “Aan de horizon achter ons verdwijnt
iets.”
Sommige lezers zoeken liever naar wat hen tegenstaat. Kees Fens vond het citaat boven het eerste
verhaal te bekend. Het boek heeft er nogal wat. Citaten. Het begint
al met een prachtig motto, geleend van Lucebert ** waarmee de toon voor het
boek gezet is. Vijf verhalen beginnen met een citaat in het
Engels, Frans (hieronder vertaald) of Nederlands:
- Nu
ga ik verdwijnen: Het begint met woorden van citatenleverancer
bij uitstek, Shakespeare: We are such stuff/As dreams are made on,
and our little life/Is rounded with a sleep. (The Tempest) Dat is
weer die afstand tot de realiteit die ook het paard van Lucebert al
voelde.
- Gesprek
in de nacht begint met woorden boven de tekst van Brunier zelf. De regels passen
het boek als gegoten. Ze rollen van de tong en zijn tegelijkertijd
wrang en kil. Weer wordt het waardevolle elders gezocht:
De
nacht vangt alle stemmen die
in lakens dronken rollebollen. (…)
nu
gaan wij rusten:
wij glijden snel naar vreemde kusten
ontwaken aan de achterkant.
- Giovanni
en de heksen kreeg een citaat uit A Movable Feast
van Ernest Hemmingway: “The main thing is that the act
male homosexuals commit is ugly and repugnant. In women it
is the opposite. They do nothing that they are disgusted by and
nothing that is repulsive and afterwards they are happy and they can
lead happy lives together.” De
ene homoseksualiteit wordt door de man der mannen afgewezen. De
andere lijkt te mogen bestaan.
- Volgend
jaar in Jeruzalem: “Wat men kan zeggen, is dat alles in
ons leven verloopt alsof we erin kwamen met een last van
verplichtingen, aangegaan in een vorig leven,” uit Marcel Proust, La Prisonnière (vertaald via het internet).
- Boven Onderzoeking
op het teras onderstreept Ronald
Firbank de zin van waarnemen, zelfs van zaken zo gewoon als hooischoven op het
land: “I adore the end of summer, when a new haystack
appears on every hill.”
Reizen en rondkijken heeft wel degelijk
zin. Zelfs in die ongerijmde wereld waarin de schrijfster leeft.
Noten:
*
De
verschrikkingen van het noorden
is
op de website van de Nederlandse Bibliotheek te vinden als pdf,
txt
of als scan.
** Het gedicht waaruit deze woorden komen en dat opgenomen was in de bundel De dieren der democratie werd besproken door Hans Andreus in Tijd en Mens jrg nr. 3 (1952), nr. 2: De roepende in de jungle.
.jpg)
