Beautiful world, where are you

Beautiful world, where are you van Sally Rooney draait om de vraag die de titel stelt. Het antwoord wordt niet meteen gegeven, maar komt na verwikkelingen en onhandigheden waarin de mens zo kan uitblinken. Het is Rooneys derde roman (van vier tot nu toe). Ze schrijft over mensen en daarmee ook over die ruis.

Kortweg gaat het boek over vier net niet meer jonge mensen en hun relaties. Het verhaal speelt zowel in Dublin als aan de kust van de Verenigde Staten. In dat laatste land woont schrijfster Alice in een groot huis. Ze zoekt er rust nadat ze geestelijk is ingestort. Ze vindt er Felix en schrijft e-mails naar haar Ierse vriendin Eileen. Die laatste heeft de moeizame verhouding weer opgepakt met Simon die ze al kende toen ze nog een meisje was.
     De mails vormen hele hoofdstukken en bieden de gelegenheid emotionele, politieke en culturele vragen – zoals wat is de rol van de schrijver – op te werpen en erin naar een antwoord te zoeken. De e-mail die als reactie wordt verzonden kan eerdere visies van commentaar voorzien, bevestigend zowel als kritisch. In een van die mails schrijft Eileen dat ze niet vreest te sterven als daar iets goeds uit voort komt. Ze krijgt daarop de korte en bondige reactie van Alice: “Sterf niet voor de revolutie. Leef ervoor.”
     Ook snelle app berichten duiken in Beautiful world.... op. Inmiddels is appen de gewoonste zaak; vrijwel iedereen leeft met dergelijke communicatie kanalen of wordt er door geleefd. 

Dichtbij en veraf

De mooie wereld is dichtbij én veraf. Dichtbij zijn de vriendschappen, de liefde en seks. De vrijpartijen worden veel en ronduit beschreven, van het uit de kleren stappen, de handelingen, tot aan de intimiteit die erbij komt kijken. Het is wel eens wat veel. Maar het heeft een functie; het toont genot in een wereld die buiten somber is.
     Ver verwijderd is de wereld waar zorgzaamheid en verdeling de dienst uitmaken. De gang van zaken op de kloot loopt zo fout dat Eileen zich afvraagt of een mens zich niet beter volledig op het zoeken naar verbetering daarvan kan storten in plaats van op frivoliteiten als de eigen familie, vrienden en geliefden. De menselijke samenleving staat immers op instorten en als we niet willen sterven dan moet daar wat tegen ondernomen worden. Maar is serieuze politieke actie nog wel mogelijk, twijfelt ze in een mail. De avond voordat ik deze passage las hoorde ik Moor Mother (Camae Ayewa) in het Amsterdamse OCCII nog zegzingen: “Ze denken dat we wanhopig zijn.” Het was een bezwering van de loodzware werkelijkheid die velen, zoals Eileen, overvalt. Waar zit de kier in die wanhoop? Rooney verstopt die vraag uit onze realiteit minder dan het genoemde avant garde hiphop-jazz trio het deed door er glans overheen te wrijven; ze brengt hem kaal en hard naar voren.
     Maar ze lijkt uiteindelijk met het makkelijkste antwoord te komen. Wat heeft de wereld aan getheoretiseer over de staat waarin ze verkeerd? “Dat helpt niemand.” Je kan beter naar een prettig leven zoeken met huisje, boompje beestje en de wereld de wereld laten. (p. 212)

Communiste

Eileen noemt zichzelf communiste. Deze politieke houding wordt in deze roman sterker uitgewerkt dan in haar eerste Conversations among friends. Daar bleef het hangen in een levenshouding. Hier komt het onder meer naar voren in een gesprek over de werkende klasse tijdens een verjaardagsfeestje in een café. Als een van de feestvierders zegt dat geen van de aanwezigen tot de werkende klasse behoort, omdat een werkende huurder zijn je niet tot arbeider maakt. Reageert Eileen sarcastisch: 

“Tja, werken maakt je niet tot deel van de werkende klasse. De helft van je inkomen besteden aan de huur, geen bezit hebben, uitgebuit worden door je baas, niets van dit alles maakt je een deel van de werkende klasse, niet waar? Dus wanneer wel, als je een bepaalt accent hebt, zoiets?” (p. 103)

De Mail Online liet zien hoe communistisch de schrijfster wel is door een serie citaten uit haar boeken te vissen. Daar tegenover of naast staan echter ook andere visies die de vangsten een andere betekenis geven. Dat ontbreekt voor het gemak in de conservatieve publicatie.
     Maar Rooney* is inderdaad een radicaal die zich hult in een literaire mantel. Woorden die over tafel rolden tijdens hetzelfde verjaarsfeest sieren het Mail Online lijstje (het citaat hierboven ontbreekt). Het boek is uitgesproken, maar niet eenduidig en breder dan een lijstje past. Er wordt ingegaan op teloorgang van 'n samenhangende maatschappij als wordt geschreven over het bijna spoorloos verdwijnen van een cultuur langs de Middellandse Zee eeuwen voordat onze jaartelling begon. Literatuur is doorgaans geen grabbelton die je leeg kan halen voor politieke agitatie.
     De schrijfster lijkt zich evenwel niet neer te leggen bij een situatie waarin mensen worden onderdrukt. Je kan wachten tot het antwoord daarop zichzelf aandient. Maar dat zou wel eens onvoldoende kunnen zijn. Wat het antwoord is? Eileen zou het het niet weten, zo staat in een mail.
      Identiteitspolitiek komt ook voorbij, die wordt op waarde geschat, maar ze heeft weinig om het lijf als geen vragen worden gesteld waar de identiteiten vandaan komen en welk doel ze dienen. (p. 75) De roman is daarmee doordachter en inclusiever dan de mening van veel verkrampte socialisten die alles wat afwijkt van hun oude vormen, gedachten, analysekader en gerichtheid op een duidelijke klasse als afleiding van 'de strijd' zien.

Om het genieten van leven en het vrezen van de kladderadatsch en de bedreiging van het overleven van de mens als soort draait het boek. Genoten wordt er van seks, in de werkelijkheid maar eveneens in de fantasie, van vriendschappen en van gesprekken. Door die aandacht voor seks is het boek op het erotisch broeierige (steamy) af, schreef Susannah Goldsbrough in de Daily Telegraph: ““Brilliantly done: gripping, steamy, unbearably sad.” Die omschrijving is een van de blurbs die in het boek zijn opgenomen. Die explicite seks is dan wel zeer aanwezig, maar het boek is veel meer dan dat. Het roept vragen van onze tijd op. 

Fenomenen

Hoe verandert de digitale revolutie onze visie op tijd? De tijd is niet meer een serie contant doorlopende ontwikkelingen, maar wordt steeds vernieuwd, waarbij wat was snel zijn waarde verliest en uit beeld raakt. Berichten van gisteren zijn geen berichten meer en zekeer niet langer relevant. Het is een herkenbaar fenomeen. Hier is het een onderwerp dat wordt besproken in een van de e-mails. Door de veranderde houding tot de tijd, wordt een speelfilm anders bekeken; worden fragmenten geplaatst naast bekende werkelijke gebeurtenissen en niet als delen in een zelfstandig congruent verhaal gezien.

Een heel ander fenomeen wordt aangeroerd in een gesprek tussen Alice en Felix. Alice is boos en verontwaardigd. Het is gekomen na haar ineenstorting. Ze was de controle over zichzelf kwijtgeraakt. Die boosheid schijnt te zijn verdwenen als Alice weer een rol heeft gevonden die bij haar leven en mogelijkheden past. Is het zo simpel en tegelijkertijd zo complex om die boze houding kwijt te raken? 

De schrijver

De rol van de schrijver is niet om uit de samenleving te stappen en om vanaf een verheven cultureel podium de gewone mensen te beschrijven, maar om er midden in te gaan staan. En dat eerlijk te doen. De werkelijkheid wordt echter vaak juist genegeerd, het gaat niet om de belangrijke zaken, maar bijvoorbeeld of de protagonisten al dan niet bij elkaar blijven. Dat het grootste deel van de wereldbevolking in toenemende mate wordt uitgebuit dat is geen thema voor een succesvolle roman, schrijft Alice aan Eileen. Schrijfster Alice krijgt er genoeg van om in die mallemolen mee te draaien.

“En om mezelf nog meer op het vervelende af uit te leggen,” schrijft Alice aan Eileen om een psychologisch relationele ontwikkeling in het leven van de schilder Manet en de relatie met zijn voornaamste model te duiden, dat is de impressioniste Berthe Morison. Zo wordt de lezer op iets gewezen wat mogelijk gemist werd in de tekst. Juist zo'n misschien irritante uitleg zorgt ervoor dat je als lezer aangespoord wordt beter te lezen. Het zorgt voor een wisselwerking, en relatie, tussen schrijver en lezer. Later komt Alice op die band terug: “Persoonlijk moet ik veel inzet geven aan het lezen en begrijpen wat ik lees en het allemaal lang genoeg in mijn geheugen houden om het boek zinvol te kunnen volgen.” Lezen is geen passieve bezigheid, maar actie die voldoening kan geven. De Beautiful world... geeft de lezer leesaanwijzingen. Hij is geen consument maar een deel van de activiteiten met betrekking tot het boek.

Fijne dingen

Vooral rond de zich ontwikkelende relaties vond ik het boek wel eens langdradig. Ik merkte dat de seks scenes van opwindend naar een gewoon gegeven gingen. Felix roept meer spanning op juist doordat hij buiten het schema van lezen voor intellectuele ontwikkeling valt en een ruwe levenshouding heeft. Hij oogt misplaatst. Wat wil hij met Alice? Is hij niet gevaarlijk?
     Nog enige tientallen pagina's te gaan en de uitwerking van de thematiek leek me tegen te vallen; ze slaat dood. Er is geen uitweg uit de wanhoop, niet door cultuur, niet door politiek en niet door het geloof. Er is de uitvlucht door seks, vriendschap en plezier. Dat alles wordt door het individu ingezet ten eigen bate. En de wereld? Die gaat tegelijkertijd naar de haaien en de protagonisten doen daar aan mee.
     Uiteindelijk is het geen optie de wereld de wereld te laten: “We moeten proberen een wereld te creëren waarin de nieuwe bewoners, de kinderen kunnen leven.” Inderdaad cynisme en hedonisme zijn luxe keuzes. In driehonderd zevenendertig pagina's kan Rooney niet om die conclusie heen. Maar er moet ook plaats zijn voor vrienden, plezier en genot. Lezen is een van die fijne dingen in het leven. Dat geldt zeker ook dit boek.

Noot:
* Onlangs schreef ze het nawoord in het boek The Gaza Tribunal: Britain's Complicity in Genocide door Jeremy Corbyn, Neve Gordon and Shahd Hammouri. 
      Rooney's boeken werden half oktober 2026 uit de schappen in het Verenigd Koninkrijk gehaald. Rooney steunt immers Palestine Action en dan ... ja dan moet de vrijheid van meningsuiting, zelfs van literatuur, wijken voor de goede band met Bibi en zijn misdadige kornuiten. Elders zijn ze nog steeds wel te koop. 

Achtergebleven

Enige jaren geleden ging ik zwemmen, ook als het badseizoen al over was. Nu zie je steeds meer mensen die lekker door blijven zwemmen. Ook vandaag weer (met de op de achtergrond het havenlicht van de zuidpier van IJmuiden dat ik deze week ook in een TV-reclame zag). Anderzijds, iedereen speelde al jaren CD's terwijl hier in huis nog cassettes gedraaid werden en LP's op de draaitafel lagen. Uiteindelijk kwam er toch een CD-speler van de kringloop. Ze waren er volop. De magnetron was al jaren lang ingeburgerd in de keukeninventaris toen hier het eerste exemplaar binnenkwam. Die ging al snel kapot. De man van mijn moeder repareerde hem met een onderdeeltje van iets meer dan een euro. Bijna 20 jaar later doet hij het nog steeds. Op de fiets word ik voortdurend ingehaald door racefietsen en E-bikes. Fietsen zonder Essent, Vattenfall of Greenchoice gebeurt bijna niet meer. Vrijwel alle fietsen zijn motorfietsen geworden. Hier ook met de tijd mee gaan? Nee liever nog niet. Maar wie zelfs de dahlia in zwart-wit laat zien, is hopeloos als het om meegaan met de tijd gaat.

Donderdagmiddag. Halfvier.

<

Donderdagmiddag. Halfvier. is een kwart eeuw geleden geschreven door Kristien Hemmerechts
. Het is een boek met een missie die op de achterkant is verwoord:

“Ik heb dit boek geschreven omdat ik stilaan geloof dat de belangrijkste relatie die een mens in zijn of haar leven kan hebben, die met zijn of haar kinderen is, ongeacht het succes of het falen ervan. Meer en meer geloof ik dat ouders onvoorwaardelijk van hun kinderen moeten houden, hoe moeilijk dat soms ook kan zijn. Dit boek is dan ook opgedragen aan alle kinderen, en dus aan ieder van ons.”

Het is een opdracht die doet denken aan Woutertje Pieterse, ook een boek dat pleit voor werkelijke aandacht voor kinderen. Donderdagmiddag... laat zien dat de inzet groot kan zijn, maar dat door toevalligheden en invloed van buiten af een goede afloop niet gegarandeerd is. Dit is echter geen reden de aanbeveling van Hemmerechts ter zijde te schuiven.

Ze had het boek ook op kunnen dragen aan de mannen met het advies beter rond te kijken en niet alleen zichzelf te zien en wat beter te luisteren zodat ze meer voor hun omgeving zouden kunnen betekenen. Je ontkomt ook niet aan de opwellende wens dat vrouwen zich zouden ontplooien en niet vastplakken aan bijvoorbeeld het bakken van patatfriet. Dat laatste gebeurt in de roman, maar de vrouw in de fituur is niet alleen, een ander zoekt wel ruimte voor zichzelf.

Op donderdagmiddag om halfvier rijdt Damien, vaste prik, met zijn camionette over het plein van een Vlaams dorp. Hij geeft op die middag typeles op de plaatselijke lagere school. In zijn bestelauto staan de machines. Typen is alles, bijna de basis van het leven, voor hem. Computers worden door afgedaan als minderwaardig: zíjn machines zijn je-van-het met hun lange armen en doordachte mechaniek en met toetsen die een vasteplek hebben (Als Sien Die Fijne Gulden Haar Jongen Kan Lenen, leerde ik als veertienjarige) op het enigszins rondlopende klavier.
     Damien is een in zichzelf verloren man die de frietenbakster Anna vraagt met hem uit eten te gaan. Ze overweegt, ze twijfelt, en als ze op het punt staat mogelijk positief te antwoorden, dan komt er toch iets tussen dat haar verontrust en haar mening over Damien beïnvloed. Een en ander leidt ertoe dat het etentje toch niet door kan gaan.

Aan de camionette wordt buiten de roman om (in een 'Bericht aan de lezer') aandacht besteed. De boekenwurm moet niet denken aan wat Van Dale onder de term vat: een gewestelijk woord voor bestelwagen. Het gaat hier niet om zo'n zakelijk voertuig, maar om een nogal versleten exemplaar dat er in de verte nog aan doet denken. Hij speelt een grote rol in het verhaal.
     In hetzelfde bericht wordt ook gesteld dat er wel meer woorden uit de streektaal worden gebruikt in het boek. Hemmerechts haalt zelf 'schuren' als voorbeeld aan, wat bij haar voor schrobben staat (en een ander aan schuifelen doet denken, maar de context wijst de weg). Zelf struikel ik over het woord pissijn (voor urinoir). Die openbare plasplekken worden door Anna regelmatig geschuurd met javel (dat is een bekend soort bleekwater) wat volgens de groenen slecht zou zijn voor het milieu. Hier botsen twee werelden op elkaar: de behoudende van we hebben het kuisen altijd zo gedaan, en die van het moet beter, meer verantwoord. Die botsing is in de afgelopen 25 jaar alleen maar sterker geworden.

De roman zit vol verhalen. De zoon van de sleutelmaker vertelt als een ware Hans Christian Andersen sprookjes. Dat heb je met de oosterlingen, zo meent men in het dorp. Hij corrigeert: van Marokkaanse afkomst betekent uit het zuiden en Andersen en de bekende verhalen verzamelaars, de broers Grimm, waren ook geen oosterlingen. De schrijfster kan zich via Hassan uitleven en zo moralistische sprookjes door het boek strooien.

De kinderen in het dorp worden geconfronteerd met ruziënde ouders, beknottende en kleinerende regels, een overdreven aandacht voor veiligheid, een aan de drank zijnde leraar, een kwal van een typeleraar, paters en geheimzinnigheid over wat niet vertelt mag worden, omdat het niet zou horen. Het zou beter kunnen, veel beter, zo laat Hemmerechts op een prettig leesbare manier zien.
     Als Karen, een van de lagereschoolleerlingen, wordt gedood dan leidt dit op een beeldende manier tot aandacht voor rouwverwerking:

“Nooit zou ze onder de levenden terugkeren. Het was te vroeg om dat onder ogen te zien. Of om het te begrijpen. Karen was ook nog niet helemaal weg. Iets van haar hing nog in de lucht die zij zo kortgeleden had ingeademd. Een gevoelig trommelvlies kon de echo van haar lach opvangen. Er zaten kleren van haar bij de was. Iemand had zondag nog een mailtje van haar ontvangen dat ergens bij een server was blijven hangen. In de koelkast stond de fles cola waar alleen Karen van dronk. De lakens waartussen ze het laatst had geslapen lagen ongewassen op haar bed. In de recorder zat de band met de film waarvan ze donderdagochtend de opname had geprogrammeerd (…).”

Je zou tegenwoorig toevoegen, ze zat nog als contact in WhatsApp met daaronder haar berichtjes. 
     Het boek sluit af met haar vertrek uit de wereld waar ze nog een aantal dagen rondwaarde. Langzaamaan wordt afscheid genomen. Klasgenoten zouden later nog aan haar terugdenken.
      De dood weegt zwaar, maar niet veel zwaarder dan de normale beperking in de omgang, al lijkt het oppervlakkig gezien wel zo. De lezer ziet vanuit de Hemmerechtshelikopter dat er meer is dat kinderen en een ieder van ons verstikkend bekneld. Karen gleed tenslotte de Donderdagmiddag... uit.

Steekteerbrug

De kortste, rustige route tussen Amsterdam en Dordrecht of Zwijndrecht loopt via de Steekterbrug bij Alphen aan de Rijn. Je kwam daar tot voor kort in een wonderlijke situatie van kort afdalen, tunneltjes en weer klimmen en weer dalen. Vervolgens kwam je na een containeropslagterrein terecht op een klein fietspad langs de Gouwe naar Boskoop. Inderdaad, je kan ook vanaf de fiets denken.

Het is een tocht die langs water gaat; van Amstel, via Aarkanaal, en Gouwe over de Lek, Noord of Beneden Merwede en Oude Maas. Rivieren – alle water – in je tocht zorgt ervoor dat je gebruikt moet maken van tunnels, bruggen en ponten of moet omrijden. Hoofd- en autosnelwegen zijn de moderne rivieren van deze flitstijd, waarlangs mensen en vracht zich verplaatsen. Een brug over zo'n hoofdweg is hier het knelpunt voor de wielrijder. En het water? Dat is door de klimaatcrisis juist een dreiging geworden die door werkzaamheden beteugeld moet worden of het staat te laag. Je kan alles omdraaien, is hier blijkbaar de wijze les.

Al eerder had ik het over de werkzaamheden aan de Steekterbrug (en het water). Er was nog een geitenwandelpaadje langs en daarover kon je weer op het vervolg van het fietspad komen. Het scheelde een stuk om. Je zou denken dat er een oplossing aangelegd zou worden voor fietsers en voetgangers. Er is ruimte voor. Maar als onvoldoende mensen met invloed zich ervoor inspannen dan komt dat er niet. De auto's razen er wel 4-baans voort. Maar die hebben een E-factor en zijn in de beleving van velen (inclusief beleidsmakers) van groter belang. (Overigens passen in die E-aanpak ook de brede fietspaden voor mensen die op de tweewieler (aangedreven door elektra of niet) naar hun werk of school gaan. Dat is dan weer wel winst.)

Op de heenweg ging ik nog over dat geitenpad. Het gaat nog steeds, dacht ik verheugd. Op de terugweg twijfelde ik; zal ik maar niet een andere route nemen: wat om via zus-of-zo? Bij Boskoop ging ik de hefbrug over en meteen links af; mijn keuze was gemaakt. Ik zat op de route naar de Steekterbrug. Daar bleek de boel afgezet alsof het een militaire aanval moest weren. Bij de mega zandzakken stond een bordje dat het wandelpad ook afgesloten was. Wandelaars konden dat immers niet begrijpen en over die meter hoge zandzakken klauteren.

Vanaf nu wordt het een zo gunstig en veilig mogelijk alternatief zoeken om dit knelpunt heen. Het had anders gekund, maar Nederland fietsland kiest niet altijd voor wat al lang niet meer bij het nationale imago hoort, dat was ooit. De fiets is bezig met een internationale opkomst. Maar de wet van de remmende voorsprong laat zich weer zien in dit landje in de delta.
     Bestaat er eigenlijk een fietsersbond afdeling in Alphen aan de Rijn? Die is er. Hij verklaarde onlangs dat de toekomst op deze plek voor fietsers minder veilig wordt en deed een oproep dit te veranderen.