Eindeloos gefilosofeer

Al op de pont moet ik beslissen kijk ik links of kijk ik rechts. Rechts ligt de Arctic Sunrise van GreenPeace tegen de kant. Links ligt een grijze kolos van de marine. Een foto wil niet vlot lukken met mijn haperende camera en we varen met de pont te ver voorbij, de zon verslindt dan de kleuren. Maar de boeg met regenboog is nog herkenbaar genoeg. Met de Zn Ms Rotterdam ben ik dertig jaar geleden lang bezig geweest om te begrijpen welke rol het schip in de Nederlandse krijgsmacht zou gaan spelen. Twintig jaar geleden voer ik er zelfs een dag op mee. Maar groen is veel mooier.  Mijn tochten verdeel ik in stukken van 33⅓ km (de afstand die ik gemiddeld per dag wil fietsen), twee dagen betekent dan 66⅙ km. Bij Rinnegom bedacht ik me dat dit de filosofie van de cijfers is. Beide getallen zijn een eindeloze zaak. De een met een sliert drieën, ander met een stoet zessen die het einde van het heelal voorbijgaan als ze dat kunnen inhalen. Pas bij drie dagen is het weer grijpbaar, gewoon een prachtig rond getal: 100. Ik zou het verdwaasde gemijmer vergeten zijn als ik niet vlak daarna op en bank uit de wind mijn oogdruppel nam. Dergelijke banken zijn vaak uitgerust met een gegraveerd bordje met de naam van de sponsor en een korte gedachte. Af-en-toe lees ik ze. Hier gaan Chris en Lin voor “eeuwige liefde”; die van de ⅓ of ⅙. Een geruststellende gedachte dat niet het volmaakte getal tot eindeloos leidt, maar juist de breuk. Het simpele beeld leidt wel tot vragen, waarom werd een nieuw plaatje aangebracht m.a.w. wat was er voor deze liefde zonder grens. Deze week bladerde ik door Flow, een salontafel don't-worry-be-happy tijdschrift dat de Let them-theorie behandelde. Samengevat: Kijk niet naar wat anderen doen, maar naar jezelf. Alsof wat anderen doen geen invloed kan hebben op jouw geluk, jouw kijk op en positie in de wereld. Maar zelfs als ik naar de paddenstoelen kijk, zijn er teveel die ik in het grasgroene duinlandschap ben gaan missen. Onderweg probeer ik dus zoveel mogelijk naar het mooie te kijken, maar wie het lelijke negeert of niet wil zien, die leeft op een kunstmatige roze wolk en ziet de harde landing niet komen.

De schrijver

Tahar Ben Jelloun schreef De schrijver. Die schrijver zelf is alleen het eerste vier pagina's lange hoofdstuk aan het woord. Daarna worden door hem de woorden opgetekend van D.T. die zijn levensloop uit de doeken doet. Hij doet dat vanaf zijn geboorte als ziek kind, het opgroeien in Fez, Tanger, tijdens het (liefdes) leven als student, het werken en overleven in een strafkamp voor protesterende studenten, het verblijf in Parijs en de terugkeer naar de Marokkanse havenstand aan de straat van Gibraltar.
     De inleidende tekst sluit af met het advies: “voel je niet verplicht om dit boek van het begin tot het eind te lezen. Je kunt erin bladeren, een hoofdstuk uit het midden nemen, teruggaan naar het begin... je bent vrijer dan ik.” De schrijver neemt de vrijheid om de verhalen aan te passen, zijn fantasie erop los te laten en ze niet te laten verzanden in nostalgie. Dus is ook hij enigszins aan het woord als D.T. vertelt.

De schrijver is een vroeg werk (1983, Nederlandse vertaling 2000) van Jelloun die zijn eerste roman publiceerde in 1973 en inmiddels een uitgebreid oeuvre op zijn naam heeft. Zijn geschiedenis en die van D.T. komen in grote lijnen overeen, maar hoewel autobiografisch op hoofdlijnen zijn feiten veranderd, zoals de fictieve schrijver de tekst in brieven verdraaide die hem door analfabeten bij de ingang van de medina van Marrakesj werden gedicteerd. Hij deed dit als hij vond dat het anders moest, bijvoorbeeld met aandacht voor de positie van de vrouw.
     Dat hij ook nog naar links leunt valt onder andere op te maken uit de notie dat zijn leerlingen op school zich herkennen in de positie en situaties die Marx in Das Manifest der Kommunistischen Partei beschreef. Naast Marx gebruikte hij in zijn lessen werk van Freud en Socrates. Het zou het begin van het eind betekenen van een loopbaan als onderwijzer in het kalme, vredige, traditionele en hypocriete Tetouan.

De hoofdstukken van het boek gaan vaak de kant op van dromen, nachtmerries, hallucinaties, wanen en fantasieën. In die verhalen komen onder meer vrouwen voorbij waarmee D.T. kortstondige of langere relaties onderhield. Soms zijn dat vrouwen uit zijn omgeving, soms van school, en een enkele keer die in een bordeel. Dat laatste kan een droeve ervaring zijn, maar ook een stuk gelopen relatie kan die triestheid oproepen.
     D.T. is gaan schrijven om zich te verschuilen; de woorden vormden een valluik in zijn lichaam als toegang naar een vluchtoord. Ze dienden ook om het kwaad uit te drijven, als schild of sluier. Achter de woorden is de plaats om veilig en passioneel te wonen.

Intussen reist de lezer mee met een schrijver die een blik werpt op de positie van de mensen om hem heen, de ontwikkelingen in het land en elders in de wereld. Het gebeurt soms nadrukkelijk en soms terloops. In juni 1982 begint de Libanonoorlog met een invasie door Israël. De schrijver is geschreven van december 1981 tot december 1982, dus tijdens het begin van die oorlog. Jelloun koos ervoor deze op te nemen in het verhaal, inclusief het verdriet en woede erover. Arabische Staten zijn liever repressief dan dat ze zich tegen een dergelijke bloedvergieten keren, meent D.T. De hoop dat Frankrijk wel iets zou ondernemen die hier-en-daar leefde, wordt naïef genoemd of is gegrond in een misplaatst vertrouwen. Deze aandacht voor het geweld in Libanon is een van de aspecten waaruit blijkt dat de schrijver in het midden van de wereld staat waarover hij schrijft.

De viering van de eerste Eid al Wahda in
Rotterdam (31 oktober 2026). Hier werd de 
Marokkaanse souvereiniteit over de Westelijke 
Sahara gevierd.

---

Die aandacht kan ook naar het racisme gaan. De Spaanse douane in Araboua (Noordwest Marokko) hield “ervan Marokkanen te vernederen en hen te laten voelen dat dit land hun niet toebehoorde, noch in het zuiden noch in het noorden.” Beiden regio's worden in een adem genoemd. Dat zuiden is Rabat onlangs in de schoot gelegd en dit ten koste van weer anderen, de West-Saharanen, maar over hen hier geen woord. Het was lang voordat de Marokkaanse overheersing van de Westelijke Sahara feitelijk geaccepteerd werd, zoals onlangs gebeurde, om het land te belonen voor de steun aan Tel Aviv. 
     Of de aandacht gaat naar de repressie, zoals in maart 1965 “toen kinderen, mannen en vrouwen zonder werk de straat opgingen in Casablanca. Een spontaan oproer, waar door mitrailleurvuur een eind aan werd gemaakt.” De schrijver schildert vanuit zijn dromen een verre van idyllisch land.

Er is een hoofdstuk over de bedevaart naar Medina, de berg Arafat en Mekka. Deze mondt uit in een zwaar en hard leven tussen de andere bezwete bedevaartgangers. D.T. werd vanaf de landing in Jeddah bijgestaan door een locale begeleider die zijn geld verdient aan de religieuze reis van anderen.
     Alle vormen van de rondwarende geest komen voorbij in dit hoofdstuk, zoals bijvoorbeeld: “Ik voel dat ik op weg ben naar de stilte.” Maar ook de beproevingen, ontberingen en angst: “Ik zag me hangen in de etalage van de slager, gevild, hoofd naar beneden, testikels goed zichtbaar, wachtend op een eventuele koper die me zou verslinden. (…).” Voor het braden begon zou de Profeet inspringen, maar waarom voor hem, zo vraagt hij zich af. Hij is immers slechts een van de miljarden. Naast het individu is er immers ook de groep.

D.T. is zich ook bewust van zijn positie in het alledaagse: de positie van de Marokkaanse migrant in Frankrijk, maar ook van zijn plaats als hij terugkeert naar het land van herkomst. Hij spreekt vlekkeloos Arabisch, maar wordt in het Frans beantwoord, omdat hij geen echte Arabier meer zou zijn.
    Ergens in het boek duikt het beeld op van de toeristen die in de zomer terugkeren en doen alsof alles koek en ei is in het land waar ze wonen, maar hun zwakke positie als arbeidsmigrant en het racisme verzwijgen. Het is inmiddels een bekende observatie. Jelloun beschreef de situatie ruim vier decennia geleden. Hij werd bij dat inzicht geholpen door zijn sociale blik. De volgepakte auto's hebben voor een deel plaats gemaakt voor de snellere vliegreis, maar het fenomeen duikt nog steeds op.
     Hij ziet ook dat hij het land nooit verlaten heeft. Marokko blijft bij hem en in al zijn woorden, gebaren en illusies. “Ik mis mijn land overal waar ik heen ga,” stelt de verteller. Er zullen ook mensen zijn die zich volledig elders bevinden, op een nieuwe plaats en het vroegere ergens achteraf parkeren. Maar bij D.T. is het een emotionele band die niet miskent kan worden. Zelfs Fez waar hij als jongen opgroeide blijft hem bij, tot aan het Bab Ftouh-kerkhof toe. Toch, even zo goed zijn er andere plaatsen waar het leven geleefd of, zoals in Beiroet, meegeleefd werd. Zo krijgt een persoon een leven bestaande uit verschillende facetten.

Het boek sluit af met een hoofdstuk over de kracht van ziek zijn dat je een identiteit geeft, een veilige omheining vormt en het lichaam dichter bij de aarde brengt. Ziekte moet geaccepteerd worden. Deze constatering mag waar zijn, maar het is tegelijkertijd ook niet zo, omdat je over je ziekte heen moet willen – en vooral kunnen –kijken naar andere identiteiten en mogelijkheden, lijkt mij als lezer.
     Dit laatste hoofdstuk gaat ook over terugkeer en bevat daarbij de opdracht: “Wees goed en schrijf, schijf mooie dingen, mooier dan het leven.” Zelfs ziekte geeft Jelloun zo een mooie plek, waar de schrijver en lezer zich soms kunnen  terugtrekken. Het lijkt een onwenselijke levenskunst die soms noodzaak kan zijn. 

Het boek is een trip die je meevoert door een leven, omstandigheden en steden  – gedeeltelijk herkenbaar, maar ook onbekend –, die je zo wat beter leert kennen.

Aller belang

 

Het voelt opeens als winter. Vanmorgen moest ik er al wat vroeger uit en was het tussen het gras op het wegdek van de brug nog wit. Maar ook op mijn tocht later naar het strand voelde het winters. Toch was het maar net onder de 10ºC (het zeewater nog zo'n 13ºC) en de zon scheen volop. Vorige week schreef ik over de opbreking bij de Bretten. Het was er niet minder op geworden. De route door de Bretten was nu echt dicht. Het gaat om vervanging industriebuizen volgens de nieuwsbrief van het naast gelegen tuinpark de Groote Braak. Verder is er weinig te vinden over wat er nu precies gebeurt.      Dat kort na mijn verwijzing naar het datacentrum er een grote actie plaats zou vinden was geheel toevallig. Wel verwerpelijk dat de demonstranten zo hard werden aangepakt, terwijl hun kritiek op de techreuzen uit de VS (die iedereen energie slurpende AI opdringen) in ons aller belang is. (Ooh en als je pas vanaf een bepaalde grootte of (anderen spreken over de maximale oppervlakte) kan verbieden dat ze zich vestigen, dan zorgt Microsoft voor drie kleinere centra die daar per stuk onder blijven (of bouwt in het twee geval de hoogte in en zo heeft het centrum een kleiner grondoppervlak). Wie zijn hier nu eigenlijk de hufters die de regels naar hun hand zetten?) Op het strand verzamelde ik braaf een broodzak vol plastictroep dat tussen de schelpen en het wier lag. Zo vond ik ook nog een haaienkapsel en zag heel veel mooie schelpen. De tapijtschelp kende ik nog niet. “Het nuttige en het aangename,” waaide het door mijn hoofd.

Wilgeneiland

Wilgeneiland is een boek van N. Lupijn. Nee, niet echt. Lupijn is een fictieve schrijver uit het gelijknamige boek dat is geschreven door Gerwin van der Werf. Naast de fijne manier van schrijven vallen ook andere bouwstenen voor de roman op.

Het verhaal begint met een kort portret uit 1978 over een kunstenaar annex klusjesman Aalt Zoetebier. Aalt woont samen met zijn hond op een gammele ark. Die schuit ligt naast het Wilgeneiland midden in de Zwart Poel. De woonboot is alleen over water bereikbaar.
     Dit eerste deel wordt gevolgd door het langste tekst van het boek over de dertienjarige Natan. Hij is met zijn ouders aan de oever van datzelfde water komen wonen. Zijn vader werkt bij het Waterschap en wil midden tussen de doelgroep leven die te maken zal krijgen met de plannen om het waterpeil te verhogen om zo meer natuur en weidevogels in het veen te krijgen. Die omgeving zit echter niet op de nieuwlichtersideeën te wachten en laat dat merken. Zelfs het contact tussen Natan en de twee jaar oudere 'Marie' loopt stuk op de dorpse mores. Het dorp heeft het al moeilijk genoeg met import, maar dat des te meer als die ook nog de grutto boven de boeren stelt.

De buurman speelt Jezus aan het kruis in Europese uitvoeringen van J.C. Superstar en verdient daar zelfs in het in zichzelf gekeerde Oud Zweiland krediet mee en hij zelf ontleent er zelfrespect aan: 'zonder kruis is hij niets'. Die buurman komt voor de nieuwelingen op en heeft interesse in de nieuwe buurvrouw en zij in hem.
     Maar buurman Tom is minstens zo geboeid door de buurjongen die met overtuiging tegen hem zegt dat hij dichter wil worden; welke jongen van zijn leeftijd streeft daar immers naar. Die wens van Natan geeft auteur Van der Werf gelegenheid om met het maken van gedichten te spelen. Het gebruik van woorden, het omdraaien van de zinsvolgorde, het weglaten en toevoegen. Je voelt door kleine wijzigingen de kracht toe- of afnemen en de betekenis veranderen. Het boetseren met taal loopt zo nadrukkelijk door het hele boek.
     In een gedicht van vijf strofen (waarmee het tweede deel eindigt) zoekt Natan of er plaats is voor hem in de wereld en hoe en waar. Hij zou er een forse prijs mee winnen. Het proeven van de adolescenten poëzie is een onderzoek naar woorden en schrijven. Dit wordt later aangevuld met het gebruik van het verhaal als doder van de tijd. Ook is er een paar maal de constatering dat woorden kunnen vastleggen wat beter onbenoemd kan blijven, omdat het dan minder ernstig blijft en de woorden niet 'opeens voor je neus staan' en een blijvende stempel drukken op een karakter eigenschap die ook voorbij zou kunnen gaan. Kortom taal als al dan niet gewenst gereedschap om te ordenen.
     De tijd krijgt in Wilgeneiland juist betekenis door niet meer te lopen.

Is buurman Tom de Jezus of is dat eigenlijk de vader van Natan? Die tweede plaatst na een volgend incident gericht tegen de aanwezigheid van hem en zijn gezin een ideeënbus op de stijger voor zijn woonboot en keert daarmee zijn linker wang naar het dorp toe. Of zijn de heiligenbeelden in een schuur de religieuze hoop in bange dagen? Het lijkt in deze korte bespreking wat overvloedig om dit alles aan de orde te laten komen, maar in de roman is van overdadigheid geen sprake. Als luie lezer zou je hooguit soms meer duidelijkheid willen hebben.
     Er is meer. De nadelige kanten van adoptie speelt minstens een evengrote rol in Oud Zweiland en de kwalijke kanten schieten hier zelfs in het extreme. Er is het who done it element rond een mogelijke moord, de geur van bedompte lucht in een dorp, poel en stal, er zijn onverwachte ontwikkelingen van personages, er wordt teruggekeken op gemiste kansen in het leven en er is het zoeken naar de ruimte erin en de zin ervan. Spelend in het lege veengebied zit het boek vol lijntjes, zodat het juist leest met vaart en blijft boeien. Het wordt zelfs duidelijk waarom de kerkklok voor altijd op kwart over vijf is blijven staan. 

Het derde deel speelt zestien jaar later. Tom is geen Jezus meer, maar taxichauffeur geworden. Hij woont in de stad dicht bij het dorp. Het zestal hoofdstukken er in werkt toe naar het afhechten van losse eindjes, iets wat ook in de twee slotteksten (getiteld Marie en Natan) gebeurt. Een enkel draadje blijft bungelen. Zoals dat ook buiten een roman in het wild veelal gaat.

Op de kaft staan woorden uit Trouw van Yolanda Entius: “wat een LEKKERE en ZUIVERE pen.” Die kapitalen heeft de uitgever toegevoegd aan de tekst uit haar recensie om de inderdaad treffende termen te benadrukken. Dat de frase is geschreven met betrekking tot een ander boek van Van der Werf blijft onbenoemd, dat is goedkoop, maar niet zo erg; ze past ook Wilgeneiland als een wetsuit.