vrijdag 20 november 2026

Fluctueert


 

Met een wekker die niet afging, een 'moet jij er niet uit,' en 'uw bloeddruk fluctueert' begon de dag nog voor 't bord havermout. Daarna toch ook weer op de fiets. De eerste keer deze week.

Bij het strand laten de kwallen net als vorige week weten dat ze tegen de super vervuilende en gevaarlijke kernenergie zijn. Aan het strand kreeg ik, plieppliep, een foto van een jonge vrouw met bord. Daarop: “Geen geld voor de GGZ, maar miljarden voor Defensie.”

Eerder deze week keek ik naar een opgenomen Alleen Elvis blijft bestaan, een soort verlaat in het jaar en half zo korte Zomergasten op de VRT. Schrijver en orakel Geert Mak was de gast. Ik ben er geen grotere fan van de man door geworden.

Laat ik het kort en bondig samenvatten. Hij was voor meer voor de militairen in Europa. Hij zag de atoombommen op Hiroshima en Nagasaki (https://thebulletin.org/2020/08/what-europeans-believe-about-hiroshima-and-nagasaki-and-why-it-matters/) als de redding van zijn moeder nog voor zijn geboorte. Blijkbaar kan je ook zijig en Super Vriendelijk overkomen en dat overgoten met een sausje van sociaal democratie (Keynes werd in het programma ook geroemd zonder hem te noemen) en toch houwdegen visies hebben.

Als ik dit schrijf ruist de zee, vallen de golven om, schijnt de on en zie ik de drieteenstrandlopers langs de vloedlijn rennen. De temperatuur fluctueert op deze tocht ook in de schaduw kouder , stilstaand in de zon weer warmer; het liep van 5
ºC tot 15ºC. Mijn stemming liep naar mooi en fijn.











donderdag 19 november 2026

Glyph


Doorgaans koop je een boek niet om de kaft. Maar Glyph van Ali Smith heeft wel een heel mooie. Hij is van stevig karton waaruit een halve cirkel is gesneden die daar door een paardenhoofd laat zien dat op de eerste binnenpagina staat.* Dat beeld is een deel van een afdruk van een olieverf schilderij van Edward Munch en heet de padvinder. Smith gebruikt vaker kunst in haar romans. Hier meteen in het oog springend. Het beeld van de man met zijn paard, dat hij leidt aan zijn voorlok, staat ook centraal in het eerste en laatste hoofdstuk en wordt gebruikt om een verwikkeling aan het front in de Eerste Wereldoorlog te beschrijven. Doe je mee of niet mee aan de oorlog, zo zou de vraag kunnen luiden die de teksten samen oproepen.

Op de achterkant van het boek staat een tekst in groene glimmende inkt die met reliëf in het karton is gedrukt. Vaak is deze flaptekst een aanprijzing waarvan je denkt, gaat dit over hetzelfde boek dat ik las en schenk ik er verder geen aandacht aan. Deze begint met vijf korte regels, bijna als een gedicht:
Ghosts don't exist
They don't. End of.
Story, however.
It is hounting.
Everything tells it
.
Het vat op een bondige manier het boek samen, waarin vrhalen uit het verleden het heden wel raken. Maar de flaptekst gaat verder: 
“In een clair-obscur dans door ons steeds antagonistischer tijdperk, roept Glyph de vraag op of we leven met de geschiedenis die ons heeft gemaakt en met de geschiedenis die wij maken. Een grappig, teder en heldere benadering over waar we nu zijn. Glyph gaat over waar onze verbeelding voor is en hoe, in een verbrokkelde, meedogenloze en verdeelde tijd, we opnieuw zorg, solidariteit, verzet en openheid kunnen versterken.

Deze anti-oorlogsroman, de meest bezielde, speelse en levendige van Ali Smith tot nu toe, is een verlicht werk dat de diepte in gaat tegen de krachten in die momenteel rondwaren in de moderne wereld.”
Deze keer ben ik het met de flaptekst eens. Alleen waar die openheid in zit kan ik niet zo goed benoemen. De oorlogen die prominent voorkomen zijn de Eerste en Tweede Wereldoorlog. Maar er is ook een verwijzing naar de actualiteit als een scholiere van 16 wordt gearresteerd, omdat ze een sjaal ophoudt die refereert naar een bepaalde organisatie. Sjaal en organisatie worden verder niet genoemd. Maar ook zonder die duiding zie je lichte stof met donkere lijntjes en de protesten in Engeland rond Palestina en Palestine Action, waar de repressie elke vorm van democratische beginselen ondergraaft. Tegenover de kwestie van de scholiere staan de demonstranten die beweren dat ze geen vreemdeling in eigen land willen zijn, en die krijgen juist begrijpende reacties uit politieke hoek. Politici begrijpen de frustaties en werken er aan deze op te lossen, in plaats van ze te van een tegenstem te voorzien.
     Ook Smith keert zich in
Glyph tegen de ruk naar rechts van de Labour regering en neemt het daarmee op voor het verzet tegen het Israëlische geweld in het Midden-Oosten en in het bijzonder tegen dat in Gaza (ze benoemd het een paar maal summier. Verder is er een slachtoffer dat is overreden door een militair konvooi en zo plat op de weg is achtergebleven dat zijn lichaam op te rollen is. Een opraapbaar lijk als tastbaar object van de oorlog. Als de bedoeling nog niet duidelijk is, schrijft het aan de fantasie ontsproten slachtoffer – als jonge man – voorspellend in een gedicht : “Blijf driedimensionaal! Vermijd 't gevecht! Je gaat je er plat door voelen!”
     Het voorbeeld met het paard laat anderszins zien dat er wel degelijk keuzes mogelijk zijn en wijst naar een empathisch nee zeggen als de weg vooruit. Politici zeggen dat onze wereld veranderd is en dat we leven in een nieuw tijdperk. Ze zeggen dit
“om de de sterk groeiende militaire uitgaven te rechtvaardigen” om ons veiligheid te bieden achter “een barriere die nu al is opgebouwd met nieuwe lijken,” laat Ali Smith hoofdkarakter Petra reageren op woorden die de beeldbuis de kamer in stuurt. Let wel dit is geen schrijfster in de marge, dit zijn woorden van wat Alex Preston in de Observer een van de grootste levende Britse romanciers noemde, “de Virginia Wolff van onze tijd”. 

Ook in dit boek is de schrijfster met taal en woorden bezig. Het contact tussen de zussen Petra en Patricia komt na jaren weer tot stand met als opening de vraag wat stanchions zijn (in het gebruikte verband steunpalen voor afzetlint). Petra had het woord nog nooit gehoord, maar kwam het kort voor het telefoontje tegen in haar werk. Patricia antwoord met een uitgebreide uitleg alsof ze het van het internet plukte en met een betekenissen uit meerdere vakgebieden die ze toevallig kent. Ze vraagt waarom Patricia het niet op heeft gezocht op het internet. Het antwoord daarop is dat het dan maar vijf minuten blijft hangen en nu waarschijnlijk veel langer. Het zijn niet alleen de grotere lijnen waarover Glyph gaat, maar ook de kleine ongemakken van het snelle digitale tijdperk komen voorbij.
     De titel van het boek is onderdeel van het gespeelde spel met woorden. Bovendien speelt deze titel met die van het vorige boek van de schrijfster: Gliff (2024) waar het familie van is 
(mijn bespreking), maar beide kunnen op zichzelf gelezen worden.

Gliff was een paard. De naam was verbonden met het woord hiërogliefen, net zoals de titel van dit boek. Billie of Bill, de dochter van Patrica las het, Patricia las het om te controleren of het wel geschikt voor haar dochter was. Zus Petra krijgt dat exemplaar toegestuurd. Zo komt de vorige roman terecht in de volgende. In
Glyph worden door Bill en Petra keuzes van de schrijfster in Gliff uitgelegd en ingegaan op kritiek die erop kwam. Sommige opmerkingen zijn herkenbaar. Ook ik wil weten hoe het verder is gegaan met de karakters die in de roman tot leven komen. Liefst met een goede afloop. Maar de keuze om dat niet te laten weten is een bewuste. En een goede afloop is in de maatschappelijke situatie die erin wordt getekend geen garantie.
     In
Glyph stelt Petra de vraag aan haar moeder wat het verschil is tussen een sprookje en een waar gebeurd verhaal. Daarmee zitten we meteen op een kern thema van deze roman. Sprookjes kunnen waarheden bevatten en verhalen uit de werkelijkheid kunnen anders gaan lopen als de verbeelding erop los gelaten wordt. Petra's moeder geeft als antwoord het verhaal van de jongen met zijn paard dat haar vader haar ooit vertelde. In Glyph wordt de lezer zelf aangesproken met de vragen hoe deze zou wensen dat het verhaal eindigt en hoe te verbeelden dat dit werkelijkheid wordt.

De roman wijst er met klem op dat een keuze mogelijk is. Na de distopische voorganger volgt een roman die een hart onder de riem steekt, een aansporing. Wat er fout loopt, wordt vooral duidelijk gemaakt door anekdotes uit de twee wereldoorlogen van de vorige eeuw te vertellen, maar de actualiteit schijnt tussen de regels door. De zorgen van de schrijfster zijn duidelijk, maar ze gebruikt geen kapitalen, vette of onderstreepte letters om dat te duiden. Alleen de tekst op de achterflap is nadrukkelijk hard en glimmend in het karton gedrukt, inderdaad zoals schrift in de oudheid in klei werden gedrukt.

Dat spel met de titel zit dus zelfs in de typografie van de buitenkant.

Ondertussen schreeuwt Billie het uit:
Open je ogen.
Kijk aan jullie zelf voorbij.
Zie waar we nu zijn.
Kijk naar wat gebeurt.
Ga naar het echte verhaal.
De tiener wordt daarbij ondersteunt door een bekwaam schrijfster die met de ogen open door het heden stapt. Al zijn er recensenten die dit als opvoedkundig waarderen en de literaire kwaliteit met die waardering wat in twijfel trekken. Smith voorzag dit gevaar. Ze heeft gezegd wat ze zeggen wilde en een pijnlijk deel van de huidige werkelijkheid in haar roman opgenomen. En inderdaad is het boek bij dit alles, toch ook met een lichte toon geschreven en grappig.

Noot:
* Ook Gliff is op een vergelijkbare wijze uitgegeven (in het Engels, maar ook in het Nederlands). Ik las een andere versie, maar zou nu voor de hiernaast afgebeelde kiezen. 

zaterdag 14 november 2026

Eindeloos gefilosofeer


Al op de pont moet ik beslissen kijk ik links of kijk ik rechts. Rechts ligt de Arctic Sunrise van GreenPeace tegen de kant. Links ligt een grijze kolos van de marine. Een foto wil niet vlot lukken met mijn haperende camera en we varen met de pont te ver voorbij, de zon verslindt dan de kleuren. Maar de boeg met regenboog is nog herkenbaar genoeg. Met de Zn Ms Rotterdam ben ik dertig jaar geleden lang bezig geweest om te begrijpen welke rol het schip in de Nederlandse krijgsmacht zou gaan spelen. Twintig jaar geleden voer ik er zelfs een dag op mee. Maar groen is veel mooier. 
Mijn tochten verdeel ik in stukken van 33⅓ km (de afstand die ik gemiddeld per dag wil fietsen), twee dagen betekent dan 66⅙ km. Bij Rinnegom bedacht ik me dat dit de filosofie van de cijfers is. Beide getallen zijn een eindeloze zaak. De een met een sliert drieën, de ander met een stoet zessen die het einde van het heelal voorbijgaan als ze dat kunnen inhalen en op zijn minst te lang voor alle papier in de wereld. Pas bij drie dagen is het weer grijpbaar, gewoon een prachtig rond getal: 100.

Ik zou het verdwaasde gemijmer vergeten zijn als ik niet vlak daarna op en bank uit de wind mijn oogdruppel nam. Dergelijke banken zijn vaak uitgerust met een gegraveerd bordje met de naam van de sponsor en een korte gedachte. Af-en-toe lees ik ze. Hier gaan Chris en Lin voor “eeuwige liefde”; die van de ⅓ of ⅙. Een geruststellende gedachte dat niet het volmaakte getal tot eindeloos leidt, maar juist de breuk. Het simpele beeld leidt wel tot vragen, waarom werd een nieuw plaatje aangebracht m.a.w. wat was er voor deze liefde zonder grens.

Deze week bladerde ik door Flow, een salontafel don't-worry-be-happy tijdschrift dat de Let them-theorie behandelde. Samengevat: Kijk niet naar wat anderen doen, maar naar jezelf. Alsof wat anderen doen geen invloed kan hebben op jouw geluk, jouw kijk op en positie in de wereld. Maar zelfs als ik naar de mooie paddenstoelen kijk, zijn er teveel die ik in het grasgroene duinlandschap ben gaan missen en kan ik het niet laten aan boeren, vliegtuigen en inzittenden, wegvervoer en Tata (iets verderop) te denken die dat veroorzaken.  

Onderweg probeer ik wel zoveel mogelijk naar het mooie te kijken, maar wie het lelijke negeert of niet wil zien, die leeft op een kunstmatige roze wolk en ziet de harde landing niet komen.



vrijdag 13 november 2026

De schrijver



Tahar Ben Jelloun schreef De schrijver. Die schrijver zelf is alleen het eerste vier pagina's lange hoofdstuk aan het woord. Daarna worden door hem de woorden opgetekend van D.T. die zijn levensloop uit de doeken doet. Hij doet dat vanaf zijn geboorte als ziek kind, het opgroeien in Fez, Tanger, tijdens het (liefdes) leven als student, het werken en overleven in een strafkamp voor protesterende studenten, het verblijf in Parijs en de terugkeer naar de Marokkanse havenstand aan de straat van Gibraltar.
     De inleidende tekst sluit af met het advies:
“voel je niet verplicht om dit boek van het begin tot het eind te lezen. Je kunt erin bladeren, een hoofdstuk uit het midden nemen, teruggaan naar het begin... je bent vrijer dan ik.” De schrijver neemt de vrijheid om de verhalen aan te passen, zijn fantasie erop los te laten en ze niet te laten verzanden in nostalgie. Dus is ook hij enigszins aan het woord als D.T. vertelt.

De schrijver is een vroeg werk (1983, Nederlandse vertaling 2000) van Jelloun die zijn eerste roman publiceerde in 1973 en inmiddels een uitgebreid oeuvre op zijn naam heeft. Zijn geschiedenis en die van D.T. komen in grote lijnen overeen, maar hoewel autobiografisch op hoofdlijnen zijn feiten veranderd, zoals de fictieve schrijver de tekst in brieven verdraaide die hem door analfabeten bij de ingang van de medina van Marrakesj werden gedicteerd. Hij deed dit als hij vond dat het anders moest, bijvoorbeeld met aandacht voor de positie van de vrouw.
     Dat hij ook nog naar links leunt valt onder andere op te maken uit de notie dat zijn leerlingen op school zich herkennen in de positie en situaties die Marx in Das Manifest der Kommunistischen Partei beschreef. Naast Marx gebruikte hij in zijn lessen werk van Freud en Socrates. Het zou het begin van het eind betekenen van een loopbaan als onderwijzer in het kalme, vredige, traditionele en hypocriete Tetouan.

De hoofdstukken van het boek gaan vaak de kant op van dromen, nachtmerries, hallucinaties, wanen en fantasieën. In die verhalen komen onder meer vrouwen voorbij waarmee D.T. kortstondige of langere relaties onderhield. Soms zijn dat vrouwen uit zijn omgeving, soms van school, en een enkele keer die in een bordeel. Dat laatste kan een droeve ervaring zijn, maar ook een stuk gelopen relatie kan die triestheid oproepen.
     D.T. is gaan schrijven om zich te verschuilen; de woorden vormden een valluik in zijn lichaam als toegang naar een vluchtoord. Ze dienden ook om het kwaad uit te drijven, als schild of sluier. Achter de woorden is de plaats om veilig en passioneel te wonen.

Intussen reist de lezer mee met een schrijver die een blik werpt op de positie van de mensen om hem heen, de ontwikkelingen in het land en elders in de wereld. Het gebeurt soms nadrukkelijk en soms terloops. In juni 1982 begint de Libanonoorlog met een invasie door Israël.
De schrijver is geschreven van december 1981 tot december 1982, dus tijdens het begin van die oorlog. Jelloun koos ervoor deze op te nemen in het verhaal, inclusief het verdriet en woede erover. Arabische Staten zijn liever repressief dan dat ze zich tegen een dergelijke bloedvergieten keren, meent D.T. De hoop dat Frankrijk wel iets zou ondernemen die hier-en-daar leefde, wordt naïef genoemd of is gegrond in een misplaatst vertrouwen. Deze aandacht voor het geweld in Libanon is een van de aspecten waaruit blijkt dat de schrijver in het midden van de wereld staat waarover hij schrijft.

De viering van de eerste Eid al Wahda in
Rotterdam (31 oktober 2026). Hier werd de 
Marokkaanse souvereiniteit over de Westelijke 
Sahara gevierd.

Die aandacht kan ook naar het racisme gaan. De Spaanse douane in Araboua (Noordwest Marokko) hield “ervan Marokkanen te vernederen en hen te laten voelen dat dit land hun niet toebehoorde, noch in het zuiden noch in het noorden.” Beiden regio's worden in een adem genoemd. Dat zuiden is Rabat onlangs in de schoot gelegd en dit ten koste van weer anderen, de West-Saharanen, maar over hen hier geen woord. Het was lang voordat de Marokkaanse overheersing van de Westelijke Sahara feitelijk geaccepteerd werd, zoals onlangs gebeurde, om het land te belonen voor de steun aan Tel Aviv. 
     Of de aandacht gaat naar de repressie, zoals in maart 1965
“toen kinderen, mannen en vrouwen zonder werk de straat opgingen in Casablanca. Een spontaan oproer, waar door mitrailleurvuur een eind aan werd gemaakt.” De schrijver schildert vanuit zijn dromen een verre van idyllisch land.

Er is een hoofdstuk over de bedevaart naar Medina, de berg Arafat en Mekka. Deze mondt uit in een zwaar en hard leven tussen de andere bezwete bedevaartgangers. D.T. werd vanaf de landing in Jeddah bijgestaan door een locale begeleider die zijn geld verdient aan de religieuze reis van anderen.
     Alle vormen van de rondwarende geest komen voorbij in dit hoofdstuk, zoals bijvoorbeeld:
“Ik voel dat ik op weg ben naar de stilte.” Maar ook de beproevingen, ontberingen en angst: “Ik zag me hangen in de etalage van de slager, gevild, hoofd naar beneden, testikels goed zichtbaar, wachtend op een eventuele koper die me zou verslinden. (…).” Voor het braden begon zou de Profeet inspringen, maar waarom voor hem, zo vraagt hij zich af. Hij is immers slechts een van de miljarden. Naast het individu is er immers ook de groep.

D.T. is zich ook bewust van zijn positie in het alledaagse: de positie van de Marokkaanse migrant in Frankrijk, maar ook van zijn plaats als hij terugkeert naar het land van herkomst. Hij spreekt vlekkeloos Arabisch, maar wordt in het Frans beantwoord, omdat hij geen echte Arabier meer zou zijn.
    Ergens in het boek duikt het beeld op van de toeristen die in de zomer terugkeren en doen alsof alles koek en ei is in het land waar ze wonen, maar hun zwakke positie als arbeidsmigrant en het racisme verzwijgen. Het is inmiddels een bekende observatie. Jelloun beschreef de situatie ruim vier decennia geleden. Hij werd bij dat inzicht geholpen door zijn sociale blik. De volgepakte auto's hebben voor een deel plaats gemaakt voor de snellere vliegreis, maar het fenomeen duikt nog steeds op.
     Hij ziet ook dat hij het land nooit verlaten heeft. Marokko blijft bij hem en in al zijn woorden, gebaren en illusies. “Ik mis mijn land overal waar ik heen ga,” stelt de verteller. Er zullen ook mensen zijn die zich volledig elders bevinden, op een nieuwe plaats en het vroegere ergens achteraf parkeren. Maar bij D.T. is het een emotionele band die niet miskent kan worden. Zelfs Fez waar hij als jongen opgroeide blijft hem bij, tot aan het Bab Ftouh-kerkhof toe. Toch, even zo goed zijn er andere plaatsen waar het leven geleefd of, zoals in Beiroet, meegeleefd werd. Zo krijgt een persoon een leven bestaande uit verschillende facetten.

Het boek sluit af met een hoofdstuk over de kracht van ziek zijn dat je een identiteit geeft, een veilige omheining vormt en het lichaam dichter bij de aarde brengt. Ziekte moet geaccepteerd worden. Deze constatering mag waar zijn, maar het is tegelijkertijd ook niet zo, omdat je over je ziekte heen moet willen 
– en vooral kunnen –kijken naar andere identiteiten en mogelijkheden, lijkt mij als lezer.
     Dit laatste hoofdstuk gaat ook over terugkeer en bevat daarbij de opdracht:
“Wees goed en schrijf, schijf mooie dingen, mooier dan het leven.” Zelfs ziekte geeft Jelloun zo een mooie plek, waar de schrijver en lezer zich soms kunnen  terugtrekken. Het lijkt een onwenselijke levenskunst die soms noodzaak kan zijn. 

Het boek is een trip die je meevoert door een leven, omstandigheden en steden  – gedeeltelijk herkenbaar, maar ook onbekend –, die je zo wat beter leert kennen.