De bloei van het leven

De bloei van het leven is een vervolg op Een wel opgevoed meisje, het eerste deel van de autobiografie van Simone de Beauvoir. Hierna volgden nog een derde en vierde deel verschijnen: De druk der omstandigheden en Alles wel beschouwd.
      In het tweede deel beschrijft ze de jaren dertig, de oorlogsjaren en ze eindigt in 1944 als Parijs bevrijd wordt. Daarmee bestrijkt het boek haar 21e tot 34e levensjaar. Dat betekent dat het gaatvan individualistische moraal naar een beeld waarin ze zich niet los kon zien van de omstandigheden waarin ze opgroeide.

Het leven werd een compromis tussen haar en de wereld. Ze meende eerder dat de onrechtvaardigheden in dat leven verdragen en vermeden moesten worden; je ertegen verzetten had immers geen zin.
     De bloei... is het verslag van de zoektocht van en zelfreflectie door een jonge, en bekende Franse intellectuele die tot ze ging werken in onmin met zichzelf leefde.
     Achteraf verklaart ze dat ze in haar jonge jaren op een verschrikkelijke manier abstract dacht. 

Driehoeksverhouding

Het boek is verschenen in 1960. De Nederlandse vertaling door Jan Hardenberg kwam er pas in 1968. Aandacht ervoor in de pers spitste zich op de beschrijving van de afspraak die de basis vormde voor de relatie tussen De Beauvoir en Sartre en de driehoeksverhouding met daarin de jongere Olga, en haar babbelzucht waarin zij vertelt welke uitgevers ze bezoekt, in welke hotels ze verblijft en de cafés die ze frequenteert.
     Ze beschrijft in het boek ook over het existentialisme, de verhouding tot Rusland en reizen naar met name Zuid-Europa. Op een zeer groot deel van de pagina's wordt Sartre genoemd alsof ze zich in de open relatie zo vaster aan hem bindt. 'Wij' en 'onze' wordt veelvuldig gebruikt om hun samenzijn en gedeelde meningen en ervaringen te benadrukken.
    Het is een boek met zoveel feiten, geschiedenis, ideeën en visies, dat het onmogelijk is die in een korte bespreking recht te doen. Daarom wordt er hieronder een paar punten uitgehaald.

Dokwerker

Ze gaat samen met Sartre naar Italië, omdat het kan, ook met een krappe beurs. Het reizen is door Mussolini goedkoop gemaakt; wie in de Rome een 'fascistische tentoonstelling' bezoekt, kreeg een flinke reductie op de reiskosten. 
     Soms blijken de twee niet te begrijpen wat ze in het buitenland meemaken. Ze leren in Napels wel dat als het voedsel uitbundig uitgestald ligt dat misleid; vermoedelijk sterven er dan juist mensen van de honger. Ze zien in Spanje een arrestatie, maar horen pas later wie waarom gearresteerd werd.
    Feministe is De Beauvoir nog niet. Toch duiken al vroeg voorbeelden op waardoor de ontwikkeling die kant uit niet verbaast. 
    Tijdens een politieke bijeenkomst over abortus, waar vooral jonge vrouwen en meisjes aanwezig zijn, maakt een lid van de rechtse Camelots du Roi, met zwierig vlinderdasje, een onbeschofte opmerking. Een dokwerker van de ordedienst stapte eropaf en zegt: “Ik heb dan wel niet uw opvoeding, mijnheer, maar in het bijzijn van dames sla ik dergelijke taal niet uit.” Het beschreven beeld van die scene voor je zien, doet nog steeds goed.

Antimilitarisme

Als Sartre voor zijn dienstlicht op moet komen, schrijft ze dat beiden antimilitaristen zijn. Sartre noemt die dienstplicht stompzinnig en zij vindt het uniform lijken op de uitrusting van een dwangarbeider. Op de kermis smeten ze met plezier de poppen omver met gezichten van bekende generaals. Half jaren dertig spraken de twee een Duitse veteraan uit de oorlog van 1914-18 die meende dat bij een volgende oorlog Duitsland zijn eer terug zou krijgen. Als Sartre zegt dat zo'n oorlog niet nodig is, komt als repliek “de eer gaat voor alles.” Het is een variant op de bekende dolkstootklacht, maar ze wordt hier gebruikt om de zin van het antimilitarisme te onderstrepen.

Spanje

De jaren dertig vormden de opmaat naar Tweede Wereldoorlog. Voor De Beauvoir is de oorlog in Spanje tussen Republiek en opstandelingen onder leiding van Generaal Franco wat op het vlak van internationale politiek het meest dichtbij komt. Het zou tweeënhalf jaar haar leven beheersen. Ze vond dat de Republiek bewapend moest worden, dat er kanonnen, mitrailleurs, geweren en vliegtuigen vanuit Frankrijk geleverd moesten worden. Pacifisme en antimilitarisme waren duidelijk geen synoniemen binnen haar denkkader. De Franse regering weigerde. Ook de Franse socialisten waren verdeeld. Er waren er ook die “banger waren voor het revolutionaire elan”dan voor het fascisme. Ze wilden daarom liever de vrede met Duitsland behouden. Er werd aldus de schrijfster Franco geen strobreed in de weg gelegd, waardoor de As-mogendheden meer moraal kregen. Italië en Duitsland steunden wel openlijk Franco en zijn troepen. 
     Het is verleidelijk hier een uitstapje naar 2022-heden in Oekraïne te maken, maar de situatie is alleen oppervlakkig vergelijkbaar, en het zou een korte bespreking te buitengaan om de verschillen, overeenkomsten, de toen en nu gewenste politiek en mogelijke gevolgen te beschrijven.
    De Beauvoir komt enige pagina's na haar verontwaardigde oproep met de opmerking: “Het enige land dat in staat was de opmars van het fascisme te stuiten, en ook de oprechte wens had dat te doen, was de Sovjet Unie.” Maar een paar regels verderop verwoord ze haar twijfels over Moskou en noemt het verdriet dat er geen enkel hoekje in de wereld was waarop je je hoop richten kon. Weer later ziet ze de strijd tussen Stalinisten aan de ene kant en de Trotskisten van de P.O.U.M., de Socialisten van Negrín en anarchisten aan de andere. De tweede groep beschuldigde de eerste ervan zowel de volksbeweging als de republiek te vermoorden. Hoewel ze later twijfelt aan de rol van Moskou, neemt ze geen positie in en wijdt geen woord aan de politiek van Negrin om naar steun aan de Stalinisten te neigen, om zo de hulp vanuit Moskou te garanderen.
    Pas als duidelijk wordt dat Rusland en Duitsland een verdrag hebben getekend dat Hitler de vrije hand gaf in de rest van Europa (het Molotov von Ribbentrop Pact (23 augustus 1939), dat door de schrijfster meer algemeen een verdrag tussen Rusland en Duitsland wordt genoemd) is er een grote schok en wordt de visie onderschreven dat Rusland een imperialistische mogendheid was geworden met geen enkel ander doel dan het nastreven van eigenbelang.

Wegkijken

Wat opvallend is in het boek is dat De Beauvoir zich vooral afzijdig houdt van de internationale ontwikkelingen; er haar ogen bewust voor sluit. Ze ziet dat de wereld op meer dan een strovuurtje afstevent, maar kijkt toch weg. Het begin van de Jodenvervolging wordt kalm opgenomen. De kranten worden lichtzinnig gelezen. De ontwikkelingen in Spanje, in de Franse binnenlandse politiek en alle ellende in de wereld gaven haar een gevoel van machteloosheid en ze wilde dit eigenlijk alleen maar vergeten. Ze doet dit door wandelingen en reizen als afleiding. In die houding volhard ze vrijwel tot aan de verovering door de Duitsers van Frankrijk.
     De strijdbare feministe van na de oorlog was een individualiste die vooral met haar persoonlijke ontwikkeling, werk, vriendschappen en schrijversloopbaan bezig was. Ze beschreef zichzelf begin jaren dertig als realiste, en verbeelde zich daarmee representatief te zijn voor de hele mensheid, achteraf zegt ze dat daaruit juist bleek dat ze behoorde tot de bevoorrechte klasse die ze meende af te wijzen. 

Feiten

De laatste twee hoofdstukken gaan over de oorlogsjaren. Ze verwerkt daarin integraal dagboekaantekeningen en beschrijft nauwkeurig wat ze in die jaren meemaakte (waar ongetwijfeld ook bronnen materiaal bij is gebruikt). Het maakt de oorlogsjaren in Parijs en Frankrijk in het algemeen voelbaar. Toch gaat het ook wel eens mis met ophalen van de geschiedenis. Op 10 juli 1944 werden 13.000 mensen “voor het merendeel vrouwen en kinderen” levend verbrand in hun huizen en de kerk waar ze heen waren gevlucht in het dorp Oradour-sur-Glane, schrijft ze. Bij het zoeken naar achtergronden, blijkt dat het dorp in 1939 1.574 inwoners kende en in 1946 1.145. Er werd door de Duitsers wel een slachting aangericht, maar het betrof 648 mensen – nog steeds enorm veel, gezien de omvang van de bevolking – en niet in juli, maar op 10 juni (vier dagen na de landing in Normandië). 
     Het getal 13.000 dat in ruim verband het meest opduikt als je zoekt op Frankrijk en Tweede Wereldoorlog kent ook een zeer wrange achtergrond, maar dat ging om het samendrijven van Joden op de wielerbaan van Hiver in Parijs door de Franse politie om ze vervolgens af te voeren naar een concentratiekamp. Mogelijk is het cijfer blijven hangen. (Enige maanden na het lezen van De bloei... kwam ik het cijfer tegen om de de jacht op migranten in de VS te illustreren met een zeer wrangcitaat.) 
     Twee gruwelen lijken door De Beauvoir elkaar gehaald te zijn. Feiten worden wel vaker losjes gebruikt, maar hier was het wel heel duidelijk fouttief. De lezer is gewaarschuwd, maar de sfeerbeschrijving blijft – al kan je dat laten meeleven ook als babbelzucht beleven. Mij beviel het.

Boeken

In De bloei van het leven bespreekt ze het schrijven van de boeken in de jaren tot aan 1945 en soms ook later werk, haar aanpak, overwegingen, maar ook wat ze anders had moeten doen. Uit die besprekingen haal ik een zin die ze licht gewijzigd vaker heeft gebruikt, vermoedelijk omdat ze hem mooi vond: “Hoe kun je het gewicht van een traan vergelijken met het gewicht van een druppel bloed.”
    Hij wordt door roman personage Jean Blomart uitgesproken om de keuze voor maatschappelijke afzijdigheid te verklaren; het is immers toch onmogelijk je zo te gedragen dat je aan alle mensen recht doet. Bijna Tien jaar later zal Anne Dubreuil in De Mandarijnen (een boek dat herhaaldelijk wordt genoemd in De bloei...) hem herhalen, maar dan zonder een oordelende betekenis. Maar de metafoor spreekt ook los van deze werken van De Beauvoir tot de verbeelding.
    Naast eigen werk komen ook boeken van anderen aan de orde die verschenen in de beschreven jaren. Daarmee is de biografie ook een overzicht van literatuur die de schrijfster het waard vond om te vermelden. Zo wordt Russische literatuur genoemd van Babel, Ehrenburg, Olecha, Pilnyak, Panferov, Shokolov en Leonide Leonov en Duitse romans van Wassermann en Döblin. Toch is het vooral de Amerikaanse literatuur die de meeste aandacht krijgt, met name Faulkner waarvan o.a. As I lay dying wordt genoemd, “de epische, wrede schelmenroman” en Light in August.
     Celines Reis naar het einde van de nacht wordt lof toegezwaaid als tekst die onder meer de oorlog en het kolonialisme aanvalt. (Dood op krediet zorgt voor zijn val in hun ogen – je krijgt ook bij haar beoordelingen van boeken Sartre er gratis bij – door de neerbuigendheid en de fascistische neiging die er uit spreekt. Inmiddels heeft dat boek voor velen ook de Reis naar... neergehaald).
     Kafka komt als iets nieuws in het boek naar voren. Zo nieuw dat hem in een rijtje met Proust en Joyce zetten, zoals wel gebeurde, niet serieus genomen kon worden. Sartre en De Beauvoir lachten om die naam: “Als die Kafka werkelijk een groot schrijver was konden wij hem immers niet hebben gemist….” Al snel zouden ze de fout van hun beoordeling inzien en gaan ze hem intens bewonderen.
    Ook schilderkunst, theater en vooral films passseren, waardoor het boek een waardevolle staalkaart geeft van verschenen kunsten.

Haar schizofrene vervoering die jarenlang bedrieglijk haar wereld dienstbaar had gemaakt aan haar eigen plannen zou ze laten varen. “Handelen, verbonden met alle mensen, strijden, de dood aanvaarden opdat het leven zijn waarde zou behouden: als ik me aan die voorschriften hield zou ik het duister, waaruit de klacht van de mensheid opsteeg, de baas kunnen worden,” zo schrijft ze gedragen aan het slot van de biografie. Het leven was daarmee geen spel meer, maar werd geleefd in een werkelijkheid met een zwaar gewicht, die soms afschuwelijk was en nog altijd is. Haar door de jaren verworven ernst is ook nu geen luxe artikel.

Bloesem tocht

Bloesem tocht (2014) is een boek van Rodaan Al Galidi. Al Galidi is een Nederlandse schrijver met een Iraakse achtergrond. Hij is hier als vluchteling gekomen. Hij schreef over vluchtelingen en hun gebrekkige opvang in de romans Holland (2020) en Hoe ik talent voor het leven kreeg.
     Bloesem tocht speelt in een dorp aan de rivier, de Mermeries, van een land dat ongenoemd blijft. Maar ook in dit verhaal komt 'de vreemdeling' voor. Dat is iemand die moet kruipen in plaats van lopen, glimlachten in plaats van schreeuwen en het gif van anderen moet slikken in plaats van het uit te spugen. Zo werden naast de wondere wereld van het dorp en passant de Hollandse naarlingen ook op de korrel genomen, hoewel het verhaal niet in zijn nieuwe thuisland speelt.

Het boek begint met een tweeledige opdracht:

Voor de aarde, omdat je ons nog draagt
Voor mijn moeder, omdat je me ooit gedragen hebt

De roman beschrijft de zoektocht van een jongen naar wat er achter de jacht op appelbloesem verborgen zit. Zijn opa gaat ieder jaar als de bloemen aan de boom hangen op zijn ezel Miraan – die steun, klankbord en adviseur is – op die tocht en wordt daarbij geleid door de geur van een tak van de boom.
     De ezel staat centraal in het boek en dient om de mooie maan en de stille wereld te dragen. Ezel en opa (maar vooral die tweede) bereiden de kleinzoon voor op het leven. Onderdeel van die levenslessen zijn de mooie kanten, maar ook de Angst, Dood, Twijfel e.d. waarover opa vertelt. Deze verschijnselen komen als personen voorbij en soms praten ze met de jongen van achter de boom op de top van de heuvel. Je moet hierbij als vanzelf aan het vijftiende eeuwse Elckerlyc denken.

In het dorp waar zij, andere dieren, familieleden en dorpelingen leven, hebben de dieren namen en de mensen niet. Opa probeert alle nieuwlichterij buiten te houden en denkt dat dit daarbij helpt. Hij verbiedt de bewoners gewoonweg een naam te hebben. Hij vormt de wereld zoals hij denkt dat ze moet zijn. Dat is zeker niet altijd slechter dan ze is. Dieren hebben er bijvoorbeeld rechten net als mensen. Maar anderzijds wie zich niet houdt aan zijn regels bijt hij of bindt hij vast onder het bijennest. Zijn visies worden uitgewerkt in een vrijwel oneindige hoeveelheid verhalen. 

Van wiki pagina over de buulbuul.

---

Als zijn kleinzoon vraagt wat wordt bedoeld met de bloesem tocht, antwoord hij: “Kleine, dat zul je op een dag weten maar nu nog niet.” Maaar met die vraag zijn we vertrokken op het pad van het leven en wat die tocht met zich mee brengt. De geur van de bloesem, de boom die in de aarde steekt en tot aan de hemel reikt, en met op zijn takken de buulbuul (zo leer ik als lezer van het bestaan van dat vogeltje), wijst de weg die de ziel zelf wil gaan (anders dan het lichaam dat het pad van anderen wil volgen).
     Bomen spelen een hoofdrol in het boek. Alleen zo komt het bedankje aan de aarde uit de opdracht al terug. 

De verhalen die in het boek verteld worden, willen van de kleinzoon geen held maken. Heldendom wordt vergeleken met je vastbinden op een bootje met wat eten en je dan met de stroom mee van de rivier de zee op laten voeren. Dat is hersenloos. Die aversie tegen moed komt ook terug in de uitleg waarom opa zijn wijsvinger mist. Hij is afgehakt door de Engelsen toen hij nog een kind was, zodat hij de trekker niet over kon halen. Je hebt zo'n vinger alleen nodig als je domoor bent, meent hij op latere leeftijd. Het schieten lokt immers alleen maar narigheid uit. Hij bewaart hem als blijvende waarschuwing in een doosje. Oorlog, geweld en de afkeer daaraan komen meer terug. Al Galidi komt uit een land waar lange tijd oorlog woedde. Lafheid is het geheim om in leven te blijven. Het is belangrijker dan het getamboereer op de trommel van de dapperheid.
     Wat God in een van de vele verhalen het meest beangstigde was het “woedende ijzer, harder dan de duivels, dat tussen hemel en aarde vloog om neer te vallen en op te stijgen.” In een ander verhaal is de Vrede een personage dat zegt: “Hoe spijtig dat de mensen niet meer het verschil kennen tussen mij en de oorlog. Daarom sturen ze soldaten naar mij en boze mannen, moordenaars, politici, mannen van God en mannen van de duivel.” Een personage in een vertelling, die zoekt naar de vrede wordt onnozel genoemd en uitgelachen. Toch gaat hij tegen die weerstand in eigenzinnig op zoek. Als hij de vrede vindt bevalt dit hem uitermate goed.

Onder aan een pagina staat de vraag van de kleinzoon aan zijn opa: “Hadji, wat is een gouden eeuw?” Weer komt Nederland terloops terug in het boek. Al Galidi draait niet om de hete brei heen als hij opa laat antwoorden: “Dat betekent dat je alles wat anderen hebben, mag stelen, en als ze niets hebben, steel je hun leven. Daarna breng je wat je gestolen hebt naar je land. (…) Daarna betaal je luiwammesen, zodat ze hele dagen schilderen, toneelspelen en dichten. Zo overtuig je volgende generaties ervan dat de gouden eeuw niet door dieven en moordenaars van goud was, maar door de kunst.” De Britten kregen er eerder ook al van langs.
     Overigens wordt opa Hadji genoemd, ook al heeft hij nooit de bedevaart naar Mekka gemaakt. Het verleent zijn visies en woorden meer kracht in het dorp zonder dat hij daar een God bij nodig heeft.

Er zijn serieuze gedachten over personen, emoties, vormen van geweld en macht, over vrede en zinneprikkeling. Dat de pers er is om de macht van de president te onderstrepen, wordt als algemeenheid door opa verteld, maar is in de Nederlandse context wat overdreven, hoewel ze over het algemeen binnen een aanvaarde bandbreedte blijft en alles daarbuiten negeert of afkeurt, maar ze staat niet in zijn geheel in dienst van Willem IV of de Premier. Opa hamert ook de politiek af. Ook daar zijn best nuances aan te brengen. Je moet de roman toch ook zien als afkomstig uit de koker van iemand die tot in het Irak van Saddam Hoesein opgroeide, en die in 1998 naar Nederland kwam en een enigszins anarchistische levensvisie heeft.  

Het boek zit vol kleine en grote wijsheden, zoals: “Als je de boom nog hebt, kleine, wees dan niet treurig als je een tak verliest.” Of in het verhaal over het uitvinden door God van het raam in het hart. Dat raam beslaat door het stof van geweld, haat, rancune, onrechtvaardigheid, samenzweringen, leugens en geslijm. Maar als het helder is, wijst het de weg. Je kan het beter niet gebruiken om de weg te vinden naar waar je wilt slapen, maar naar waar je wakker wilt worden na een lange slaap. Een bekend gezegde duikt op: Alleen liefde maakt het hart blind. Die gevleugelde woorden worden met dit verhaal weer afgestoft en glanzend gepoetst, zoals andere verhalen weer andere zaken uit het leven kleur geven. Opa's laatste les is: “Ren!” Een niet onbelangrijke en uit het leven van de schrijver gegrepen.

Het enige manco in Bloesem tocht is dat opa wel erg veel verhalen vertelt, teveel denk je op ¾ van het boek en dan wordt er verrassend toch weer nieuwe zuurstof over de pagina's geblazen; de jongen gaat zelf op verhalen jagen. Zo lees je boek toch weer met plezier uit. Want plezier dat zit er, ondanks de ernst en sombere zaken, volop in.

De blinde zonnebloemen

De blinde zonnebloemen* van Alberto Méndez heeft een uitgebreide opdracht over het verwerken van een tragedie. Die opdracht begint met de zin: “ALS JE IETS te boven wilt komen, zul je het eerst moeten aanvaarden, niet de bladzijde omslaan of verdringen.” Rouwen is zo'n situatie onontbeerlijk en Spanje heeft een dergelijk rouwproces niet gekend, zo wordt in die woorden gesteld. Rouw “is het aanvaarden van het bestaan van een leegte.”**
    Méndez zou in het jaar van verschijnen van het boek overlijden. “Op drieënzestigjarige leeftijd publiceerde hij in 2004 zijn eerste verhalenbundel, die in Spanje een groot succes werd. Literaire prijzen volgden, de één na de ander. Toen stierf Méndez, nog in datzelfde jaar, en vervloog voor de uitgever de droom van een nieuw ontdekt talent. Méndez bleef voor altijd de schrijver van één weergaloos boek,” zo merkte recensent Ger Groot bijna twee decennia geleden op. Dat, inderdaad indrukwekkende, boek is samengesteld uit vier licht samenhangende lange verhalen.

In het eerste verhaal 'Eerste nederlaag 1939 of Als het hart kon denken, zou het ophouden met kloppen' duikt een kapitein van het opstandelingen leger van Franco op. Hij heet Alegría. Hij beheert voorraden, verstrekt kleding en munitie en is als zoon van een grootgrondbezitter uit de buurt van Burgos en daarmee van de juiste komaf voor dit leger. Hij heeft ook gewoon een liefje. Kortom niets mis met hem dat het meedoen met de Franquisten zou beletten.
    Deze fascisten staan op het punt Madrid in te nemen als de genoemde droogstoppel overloopt naar de Republikeinen. Hij kijkt neer op hun burgerleger, maar wil geen deel uitmaken van de overwinnaars. Hij ziet dat de oorlog met woekerwinsten aan doden wordt betaald. Hij meent dat het leger er niet is om te willen winnen, maar om te doden.

“Hij had graag uitgelegd waarom hij de troepen die de oorlog zouden winnen de rug toekeerde, waarom hij zich overgaf aan een verslagen leger, waarom hij geen deel wilde uitmaken van de overwinning. Maar de ruwheid van deze mannen benam hem de moed, en hij besloot er opnieuw het zwijgen toe te doen.”

De afgestudeerde jurist meent het zo te doen dat hem geen blaam treft, maar toch wordt hij door de krijgsraad ter dood verdeeld vanwege zijn verraad. Hij had inmiddels al geleerd dat De Wet boven de wetten staat. Tijdens de executie voor de laatste overeind staande muur schampt de kogel langs zijn hoofd. Als hij levend uit het massagraf is gekropen (een gruwelijk beeld) dan krijgt hij eten en water van de bewoners die hem aantreffen: “dat alles, dacht hij, was een teken dat er toch iets menselijks de gruwelen van de oorlog had overleefd. Als hij niet zulke droge lippen had gehad, had Alegría geglimlacht.”
    Op de laatste pagina wordt de tekst overgenomen van een briefje dat uit zijn zak kwam, waarin onder meer de vraag wordt gesteld of de vermoeide soldaten de overwinnaars waren. Met daarop het antwoord: “Nee, zij willen gewoon terug naar huis, waar ze niet zullen aankomen als zegevierende militairen, maar als mensen die van het leven zijn vervreemd, die het eigene ontwend zijn, en langzaam maar zeker zullen ze in verliezers veranderen.” Amen, zou ik bijna toe willen voegen aan dit verhaal, waarin het absurde het verstandige is, en de hel beschrijft die onder ogen moet worden gezien om de rouw mogelijk te maken. 

***

Op de strozak in een berghut werden het skelet van een volwassen man en een zuigeling gevonden. Ze lagen dicht tegen elkaar aan en waren gewikkeld in een schone witte sprei. Daaromheen een wolfsvacht, wol van berggeiten, en het kadaver van een koe. Op een krukje onder een zware steen lag een helemaal volgeschreven ruitjesschrift. Er was verder nauwelijks huisraad. Aan de zoldering hing wel een eenvoudige zwarte jurk.
    In 'Tweede nederlaag: 1940 of Dagboekaantekeningen gevonden in vergetelheid' worden de dagboekaantekeningen pagina voor pagina overgenomen met regelmatig een inleidende opmerking. In de eerste zin krijgen jurk en kind meteen hun plek: “Elena is tijdens de bevalling overleden.” De geliefden zijn gevlucht. Ze wilden zich niet laten pakken door de fascisten. Of het verstandig was hoogzwanger te vertrekken? Nee, maar zij wilde perse mee.
    De man is de moed verloren. Hij wil niet verder zonder haar. Hij ziet geen toekomst voor het kind. Het is een bitterkoude winter. Rond de hut lopen wolven. De koe geeft melk, zolang er onder de sneeuw nog wat gras kan worden gevonden. We zien de twee maandenlang creperen op weg naar de dood.
   Hij is een boer en een schrijver (hij moet schrijven om te weten wat hem beweegt) die door een leraar de liefde voor poëzie heeft leren kennen. Maar nadat de Republiek verslagen was, werd de onderwijzer don Servando gedood, en ze verbrandden al zijn boeken en doodden alle gedichten die in zijn hoofd zaten. Nu zit de man in die ellendige situatie en ziet hij de baby zich mager bewegen, dat alles wordt dag voor dag, blad voor blad, opgeschreven in het schrift.

Het verhaal sluit af met een noot van de fictieve uitgever, waarin het relaas van de schrijver wordt gecontroleerd, zijn naam Eulalio Ceballas Suárez wordt gevonden en dat wordt afgesloten met: “Als hij degene was die de dagboekaantekeningen in dit schrift heeft geschreven, dan was hij achttien toen hij dat deed, en naar mijn mening is dat geen leeftijd voor zoveel leed.” Het is vrijwel onmogelijk een dergelijk verhaal onder ogen te zien en binnen te laten komen, zonder een filter in te bouwen.

***
'Derde nederlaag: 1941 of De taal van de doden' speelt zich af in de gevangenis. Iedere dag wordt een groep namen afgeroepen om voor de krijgsraad te verschijnen om daar als aan de lopende band ter dood te worden veroordeeld. Ze gaan van de tweede naar de vierde verdieping en worden per groep de volgende ochtend weggebracht om gefusilleerd te worden.
    Celloleraar Juan Senra wordt opgeroepen voor de krijgsraad, maar blijkt de zoon te kennen van de kolonel die de krijgsraad lijdt. “U heeft hem gekend?” vroeg kolonel Eymar.
    “Ja,” antwoordde Yuan “en redde daarmee zonder het te weten voorlopig zijn leven.” Tussen dat moment en voorlopig krijgen we kijkje in de gevangenis, waar Yuan merkt dat zijn handen die eerder Bach uit de snaren wisten te toveren, met moeite een collega gevangene kunnen vlooien. De leiding onder de gevangen is in handen van een politiek commissaris van de Communistische Partij die er nog steeds voor zorgt dat er niets gebeurt zonder dat hij het weet. Waarom eigenlijk? Wat is het belang van die kennis nog?
    In een brief aan zijn broer schrijft Juan: “Ik wil niet verder leven met al deze treurigheid, ik geef het op. Ik heb ontdekt dat de taal waarvan ik droomde voor een mooiere wereld in weerkelijkheid de taal van de doden is. Vergeet me niet en zorg dat je gelukkig wordt.”
    Het verhaal kent zoveel subtiliteiten die het dragen dat het niet samen te vatten is zonder de spanning eruit te halen. Maar ook hier is de situatie, het dodelijke gevangenisregime, zo dat de levenslust verziekt wordt. Weer met een donker lichtpuntje: vriendschap blijkt sterker dan de wens te overleven.

***
De 'Vierde nederlaag 1942 of De blinde zonnebloemen'

maakt kwaad. Een katholieke godsdienstwaanzinnige geestelijke (van het soort dat we wel kennen in de fascistische traditie) die na zijn leven als soldaat van de nationalisten les geeft, zit te dicht op de huid van een jongen.
    Als hij moet zingen van de leraar “Zing!”, omdat het de hymne is van hen die hun leven willen geven voor het Vaderland dan duikt zijn moeder op: “Mijn zoon wil voor niemand sterven, hij wil leven voor mij,”zegt ze. Desondanks wordt de leraar verliefd op de moeder en vergrijpt zich aan haar. De in het huis ondergedoken vader reageert. Het brengt het gezin enorm veel leed toe.
    Ze waren hun dochter Elena al verloren die hoogzwanger samen met een dichter gevlucht was. En nu gaat er nog veel meer in het gezin naar de ratsmodee.

Het titelverhaal wordt verteld door drie stemmen. De Katholieke leraar die als biecht brieven schrijft, gezet in cursief schrift, een verteller die in gewoon schrift opgevoerd wordt en door de jongen die in dik gedrukte letters terug kijkt op zijn jeugd.

In de biecht schrijft de 'pater' dat hij zich zo gedesoriënteerd voelt als blinde zonnebloemen. Die mooie titel komt dus van hem. Dit verhaal zou in 2008 verfilmd worden door José Luis Cuerda, die samen met Rafael Azcona het script schreef.

***

Méndez wordt in El Pais (20/02/2004) geciteerd wanneer hij zegt dat alle verhalen echt zijn: “Het verhaal van de geëxecuteerde man die uit het graf opstond, is dat van een man genaamd Alegría, met wie ik jaren geleden in Grijalbo heb samengewerkt; Franco's kolonel die overliep naar de Republikeinse kant, enkele uren voor de overwinning bestond ook. Ik heb hem tot kapitein benoemd.” 
     De schrijver is in 1940 geboren en opgegroeid met het aan de macht komen van de fascisten in Spanje. In zijn werk maakte hij mee dat Ciencia Nueva, een kleine uitgever waar hij bij betrokken was door de Minister voor Informatie en Toerisme Manuel Fraga verboden werd.

We lezen De blinde zonnebloemen. We vinden het literair geweldig. Maar tegelijkertijd gaan we door op de weg van dagmarsen naar de volgende overwinning, alsof niet al lang duidelijk is dat oorlog meer van mensen vraagt dan goed voor hen is; van oud en jong, van direct betrokkene tot nakomeling. De roep om oorlog, zelfs als dat zou zijn om contradictoir oorlog te voorkomen, klinkt te gemakkelijk, dat maakt dit boek duidelijk.
    Het onderstreept ook dat het vinden van een verhouding met het verleden, ook als dat ongemakkelijk is, niet mag blijven liggen. Ook twintig jaar nadat het boek verschenen is, en een halve eeuw nadat de dictator stierf, is die roep in Spanje nog steeds nodig. Maar de woorden uit de opdracht gelden niet alleen Spanje vanwege zijn lange dictatuur, maar ook een groot aantal landen waar grote politieke wandaden plaatsvonden. Het is daarmee een belangrijk boek. Nog steeds.

Noten:
* Het verscheen in 2004 als Los Girasoles en werd in 2006 vertaald naar het Nederlands door Eugenie Schoolderman. Méndez kreeg er de Premio Setenil 2004, en postuum de Premio Nacional de Narrativa en de Premio de la Crítica voor.
** Het komt uit het voorwoord geschreven door Carlos Piera in En los ojos del día; antología poética van Tomás Segovia, de Mexicaanse dichter en schrijver van Spaans afkomst.

Mother Mary Comes To Me

 

Mother Mary Comes To Me is een autobiografie van de Indiase schrijfster Arundathi Roy. Ze meent dat de menselijke geest niet zo heel goed is in het juist weergeven van herinneringen en de lezer het boek dan ook beter als roman kan lezen. Door de prettige en vloeiende schrijfstijl gaat dat als vanzelf, maar de schokkende realiteit uit India komt toch wel anders aan dan als in een fictieve beschrijving.

De relatie met haar moeder is een rode lijn door het boek. Van begin tot eind is bindt die band de levensloop tot samenhangende tekst. Een dergelijke verhouding, zeker een zo stekelige als tussen deze twee generaties, is daarbij een thema dat een roman zou passen als een bidi tussen Indiase lippen.
     Arundhati wordt door haar moeder de hoek ingeschopt als die het moeilijk heeft met haar kinderen, familieleden of anderen. Toch blijft ze volop achter Mevrouw Roy (zoals ook haar kinderen moeder noemen) staan. Mevrouw Roy heeft een zware jeugd achter de rug, ze had een gewelddadige vader, een – om het zachtjes uit te drukken – lastige familie en is gescheiden van haar drankzuchtige man, die ze een leeghoofd vindt. De onvoorwaardelijke steun van Arundhati gaat zover dat ze meent voor haar astmatische moeder te moeten ademen. Die opofferende relatievorm verzwakt enigszins als ze in Delhi architectuur gaat studeren.

Architectuur

Ze komt op die opleiding de student JC tegen die in dienst van de architect Laurie Baker haar moeder rondleidde langs voorbeelden van zijn architectuur. Dit omdat de moeder een nieuwe school en bijgebouwen wilde laten neerzetten voor de onderwijs instelling die ze zelf opbouwde en waar ze tot het niet meer kan directrice van is. Arundhati was bij dat bezoek en zou getroffen door deze architectuur dat vak gaan studeren. Op deze opleiding zou haar eigenzinnige kritische houding al zichtbaar zijn. JC en Roy doen samen onderzoek in de sloppenwijken en wateren op de weg teug naar de universiteit op de oprijlanen van de villa's van de rijken. Met een sprong vooruit in de tijd, stelt ze dat dat tegenwoordig met alle bewakingscamera's niet meer mogelijk zou zijn.

Mogelijkheden

De twee krijgen een relatie die tussen de hippies van Calcutta en door de invloed van zijn moeder op haar vriend zou klappen. Haar reis terug naar Delhi is armetierig. Ze kwam in de hoofdstad terecht in een achterbuurt. De straatbewoners konden haar moeilijk plaatsen en bedachten dat ze wel lid van een criminele bende moest zijn; een status die ze zich graag liet aanleunen als bescherming. Intussen vond ze ook werk. Steeds beter werk, met steeds meer mogelijkheden, en onderdak, vrienden en een lief.

Mannelijkheidsnormen

De school die moeder Mary in Kerala opzette werd geënt op kennis die ze leerde van Britse missionarissen. Die worden overigens wel fijntjes gefileerd: ze voerden innovatieve onderwijsmethoden in, maar ze hielden er ook een vriendelijk, goed bedoelend racisme op na naar India als geheel en haar bevolking.
     De school zou een succes worden. Jongens zou er aanschouwelijk afgeleerd worden neer te kijken op meisjes. Ze zouden daarmee bevrijd worden van de last die ze van de maatschappelijke mannelijkheidsnormen mee zouden krijgen. De school was wel veel meer haar levensvervulling dan zoon en dochter die op een tweede en derde plaats zouden komen.

Romanpersonages

Inmiddels is Roy een gevestigde naam in de linkse Indiase scene en heeft werken geschreven over maatschappelijke thema's die onder haar pen technisch en toch goed leesbaar zijn. De kracht van haar taal, bekend uit haar twee literaire werken, werd ook ingezet voor maatschappijkritiek gericht op verbetering. 
     De biografie is bij haar fictie en non-fictie welkome achtergrond informatie. Regelmatig komt een personage voorbij waarvan ze noemt hoe die in een roman is verwerkt. Aan het eind van een deel dat gaat over hoe ze afstand nam van een, zogenaamd feministische, film voor het Britse Chanel 4 (daarin werd zonder toestemming van het slachtoffer van de misdaad een verkrachte vrouw zonder terughoudendheid herkenbaar wordt geportretteerd) merkt ze op dat ze in het laatste script dat ze schrijft voor de Britse zender een voormalige non opvoert die model stond voor Baby Kochamma uit de De God van kleine dingen. Dergelijke opmerkingen over romanpersonages komen wel vaker voor, ook met betrekking tot personages uit haar tweede roman Het ministerie van Opperst Geluk.

Verzet

Al vroeg in het boek duikt het Maoïstische verzet op. Niets bedreigt de Indiase elite (ze noemt in deze context Hindoes, Christenen, Moslims, Sikhs en ook veel van de Communisten) meer dan als de onderdrukte kaste en arbeidersklasse hun woedde bundelen. 
     In het het hoofdstuk Naxalites geeft ze een definitie van deze politieke groepen: “uiterst linkse, radicale opstandelingen – Maoïsten – die waren afgescheurd van de belangrijkste Marxistische partijen.” De naam kent zijn oorsprong in Naxalbari (in West-Begalen) waar de opstand begon. De groepen kozen voor gewapende opstand. Haar moeder stond niet afwijzend naar het verzet. Revoluties zijn bedoeld de wereld eerlijker te maken, meende ze.
     Het beschrijven van de Naxalites doet me denken aan hoe deze groepen in Het ministerie... voorkomen. Dat was geschreven kort nadat Roy weken met ze optrok door de jungle. Ze laat niet na om haar kritische positie tegenover de grote roerganger en de rode tsaar te benoemen, beide zijn prominenten in dit deel van de communistische beweging. Toch is ze welkom en gaat ze met hen mee. Ik was bijzonder geraakt bij het lezen van een brief in Het ministerie... (zie hier mijn signalering) van een moeder en guerilla. Zelf geeft ze in Moeder Mary... een personage uit De God van... als voorbeeld van het verwerken van de Naxalites in haar romans.
     De gewapende strijd komt ook naar voren als ze twee Nepalezen in haar biografie beschrijft – haar kamergenote op de Universiteit en haar man – die in het noordelijke buurland ondergronds gingen in het gewapende verzet en later een positie kregen als respectievelijk minister en premier. Overigens zou die strijd ook getroffen worden door de linkse ziekte van fracties die elkaar bestrijden, wat tot de val leidt, zo merkt Roy op.

Schrijfster

Ze wilde al vroeg schrijfster worden en deed er veel voor omdat te bereiken, zo kreeg haar collega en later lief Paradip iedere dag een brief van haar met de achterliggende wens dat hij ooit zou zeggen: “Heb je ooit overwogen schrijfster te worden.” En deed hij. Hij was de enige niet. John Berger stelde veel later in haar leven, tijdens een bezoek dat ze hem bracht dat ze haar boek af moest schrijven dat Het Ministerie van Opperst Geluk werd. Hij zou zelf als een olifant met wapperende oren achter haar staan om haar koelte toe te wapperen als ze moeilijk had, zo beloofde hij. Berger is ook de schrijver van de opdracht voorin de biografie (hij komt uit hoofdstuk 2 van zijn roman Pig earth) 

      De vertrekkende gasten

     kusten haar op de kruin van haar hoofd

     en zij herkende hen

     aan hun stemmen.

Geld

Ze beschrijft hoe het schrijven van De God van kleine dingen haar makkelijk afging nadat ze structuur ervan op de achterkrant van een enveloppe had gezet. In de biografi zit een hoofdstuk over het schrijven, onder de aandacht brengen ervan, en het publiceren inclusief de rompslomp eromheen – zoals de Booker Prize. 
     Als uitgever en doorzetter David Godwin zegt naar India te komen om een contract met haar te sluiten dan voelt ze een soort irreële antipathie bij zijn persoon. Als hij India op gaat hemelen dan laat ze hem meteen vallen, zo besluit ze. Maar de man laat al aan het begin van hun contact weten dat hij weinig van India weet en het ijs is dan gebroken. Met alle resultaten van dien. Al snel heeft ze een miljoen dollar verdiend met het internationaal verkopen van de rechten en met de verkoop van de boeken erbij zou haar meer inkomsten brengen dan ze voor zichzelf nodig had. 
     Ze verdeeld het geld over vrienden en bekenden en zet later een fonds op om kleine projecten te steunen die nodig zijn voor een betere wereld, maar niet gemakkelijk subsidies kunnen krijgen van grotere fondsen. Ze blijft ook mensen om haar heen steunen, zoals een oom die slachtoffer is van haar moeders strijd om als vrouw ook een deel van de familie erfenis te krijgen, waardoor hij veel kwijt raakt, onder andere zijn bedrijfsruimte. Want moeder wint van haar broer, dat verrast niet.

Kernbom

Roy zou weigeren om snel een contract te tekenen voor een volgend boek. Ze was bang dat ze dan meer van hetzelfde zou gaan schrijven. Eerst een boek. Dan verkopen. Voordat haar tweede roman zou verschijnen zou ze boeken, brochures en essays over politieke onderwerpen schrijven. Haar eerste essay ging over het conflict met Pakistan en het Hindoe nationalisme dat op een oorlog afstevende: The end of imagnation (de titel zou later gebruikt worden voor een bundeling van haar werk). Het stuk verscheen in Outlook en Frontline. Het eindigt met:

“De kernbom is het meest antidemocratische, antinationale, antihumane, ronduit kwaadaardige dat de mens ooit heeft gemaakt. Als u religieus bent,bedenk dan dat deze bom de uitdaging van de mens aan God is. Het is heel eenvoudig verwoord: Wij hebben de macht om alles te vernietigen wat U hebt geschapen. Als u niet religieus bent, bekijk het dan eens zo. Onze wereld is vier miljard zeshonderd miljoen jaar oud. 

Het zou in een middag voorbij kunnen zijn.”

Stuwdam

Het zou leiden tot een zee aan kritiek. Ze hoorde nergens meer bij. Maar juist die positie maakte haar tot een vrije vrouw, een onafhankelijk schrijfster. Ze zou door het land trekken, lang rivieren en door dalen en India meer gaan begrijpen. Hoewel ik in 1998 zeer actief was rond de oorlog tussen Pakistan en India en daarbij horende nucleaire spanningen en Frontline regelmatig las, was deze uitgave niet mijn kennismaking met deze kant aan haar schrijverschap. 
     Mij is een brochure bijgebleven over de aanleg van de Narmada stuwdam en het effect van irrigatiewerken. Het was een technisch onderwerp, maar zo voortreffelijk geschreven dat je wist zo aantrekkeoijk kan politiekwerk ook zijn; het hoeft niet gortdroog. In Mother Mary... schrijft ze: “ik wilde mezelf testen, zien of een ik een taal kon vinden, de taal van een schrijver, om te schrijven over Narmada en de tragiek die het trof op een wijze waarin ik over Ayemenem en de Meenachil had geschreven” (de plaats en de rivier van haar jeugd en beschreven in De god...).
    De biografie geeft veel achtergronden bij haar schrijven. Ze noemt een van haar eerste verhalen: Kerst in Ayemenem over een relatie tussen een vrouw als haar moeder en de vrouw die haar hielp en adoreerde, inclusief het bukken voor aanvliegende koppen en borden; ook dat smijtwerk was immers een teken van liefde. Maar er komt veel meer langs. Filmscripts, artikelen over het al genoemde verzet tegen de bouw van de Narmada dam die heel veel dorpen onder water zou zetten, het militaire spierballen vertoon, de onderdrukking in Kasjmir en het gewapende verzet in het Oosten van het land.

BJP

Roy is uitgesproken kritisch ten opzichte van het land waar ze geboren en getogen is. Ze ziet radicale politici de bevolking opstoken tegen Sikhs, moslims en Christenen de groep waar ze zelf toe behoort. Tussen de haatzaaierij en het oplaaien van geweld zit vaak een lange lont, maar herhaaldelijk vermeld ze vrijwel terloops de duizenden doden die (soms veel later) het resultaat zijn van een aanval op niet Hindoeïstische groepen door de opgejutte bevolking. De leidende Bharatiya Janata Partij (BJP) wordt gekwalificeerd als extreem-rechtse Hindoe-nationalistische partij.
     Dat India allerminst de vreedzame democratie is waar ze nog steeds voor wordt aangezien door velen, valt bij haar volledig in duigen. Het afslachten van duizenden moslims in de straten van India, live uitgzonden op TV, wordt zonder omhaal van woorden beschreven. Net als de politie die toekijkt hoe het script geschreven door het hindoe nationalisme wordt uitgevoerd. Niet alleen de politie kijkt toe, maar ook de nieuwe Eerste Minister van Gujarat, en dat was de huidige premier Narenda Modi.

Kasjmir

Kasjmir is een volgend onderwerp waar ze niet omheen wil. “Niets dat je leest of ziet in de Indiase kranten of op televisie zenders bereid voor op de werkelijkheid in Kasjmir.” Ze gaat er heen. Ze is geschokt. Het noordelijke gebied dat bij India is getrokken zal een rol spelen in Het ministerie... Maar voordat dit boek er is, zal ze een serie essays over Kasjmir schrijven.
     Het eerste krijgt een titel gebaseerd op een zin uit een rechterlijk vonnis tegen een man die aangewreven wordt het brein achter een aanslag op het Parlement te zijn: And His Life Should Become Extinct. In de biografie beschrijft ze hoe Afzal van een minimale rol opeens een hoofdrol kreeg in de aanslag toen de eerder aangewezen breinen na twee jaar in de gevangenis vrijgesproken werden van de aanklachten tegen hen. Een samenzwering zonder leider dat kon niet en zo werd een volgende persoon deze rol aangewreven. Niet omdat er directe bewijzen waren, maar omdat de samenleving alleen tevreden zou zijn als er iemand veroordeeld werd, zoals de veroordeling openlijk stelde.
     Afzal zou door de destijds regerende Congrespartij ter gedood worden om de kritiek op hen dat hij nog leefde af te wenden. Roy moest het door haar steun zelf weer ontgelden.

Kastenstelsel

Haar roman De God.... is te groot om uit de geschiedenis van de Indiase literatuur te poetsen, maar wordt wel gedepolitiseerd en in de besprekingen wordt de erin verwerkte kritiek op het kastenstelsel veelal niet genoemd.
     Dat de Congrespartij in India de Duivels Verzen (hier mijn wat rommelige bespreking) van Salman Rusdie als eerste land op de lijst van verboden boeken had gezet, zoals ze noemt, dat verraste me (Iran was immers de boosdoener) of was me inmiddels ontschoten.
     Scherpe kritiek van Roy is er op schrijvers die bijeenkomen om eloquent en geroerd op een festival, dat werd georganiseerd door mijnbouwondernemingen, te spreken over de gevaren van censuur en het belang van vrijheid van meningsuiting. Het debat werd daarbij ook nog eens uitgezonden door een uiterst nationalistische Hindoe TV-kanaal.

Femisme

Roy verklaart dat ze het moeilijk vindt volledig voor het feminisme te gaan (nadat ze zag hoe mannen erdoor getroffen kunnen worden), maar wel komen regelmatig voorbeelden van de positie van vrouwen terug de biografie. Dat gaat van opdringerige mannen op een nachtelijke bushalte, politiemannen die haar wel willen helpen door haar mee te nemen (hulp die ze weigert) tot het sprekende beeld van een man die achterover geleund op zijn ossenkar in het buitengebied naar de sterren aan de hemel kijkt. Dat zou een vrouw nooit kunnen doen, realiseert ze zich.

Rond

Moeder en dochter komen steeds dichter bij elkaar. En Mevrouw Roy blijft dan wel wie ze is, maar is af-en-toe ronduit vriendelijk tegen haar dochter. Ze vraagt haar ook nooit om in te binden. Ze legt de leerlingen op school wel uit wat ze doet en waarom. Daarbij trekt ze zich niets aan van de ouders die dit ongemakkelijk vinden. De moeilijke moeder staat achter haar kleintje.
     Bovendien krijg je bewondering voor de kracht waarmee ze haar school en haar eigen leven vorm geeft. Ze heeft daarbij standpunten waarbij ze zich weinig gelegen laat liggen aan de verwachtingen, waar ze aldus de normen van haar omgeving en India als geheel moet voldoen.
     De liefde van haar dochter voor haar moeder die ze nooit liet schieten, kan je aan het eind van de biografie begrijpen. Zo is het verhaal rond alsof het een roman is.