Conservesations with friends

 

Conservesations with friends van Sally Rooney (1991) is de debuutroman van deze inmiddels gevierde schrijfster. Het is een klein verhaal over twee vriendinnen die in gelegenheden in Dublin optreden met een spoken word act. Bobbi is een maatschappij kritische wat anarchistische lesbienne. De vertelster Frances, is biseksueel, communiste (wat vooral een label blijft voor een persoon die ageert tegen kapitalisme en de gevolgen), en is tijdje Bobbi's lief geweest. Die relatie is al op de middelbare school beëindigd. De vriendschap tussen de studentes is gebleven.

Voor een interview worden ze geportretteerd in beeld en woord door Melissa, een gearriveerde essayiste en fotografe van eind dertig. Zij vraagt de twee mee naar haar luxueuze huis. Ze blijven vol drank overnachten en zo begint een vriendschap met Melissa en haar man Nick. Hij is vijf jaar jonger dan zijn vrouw en een aantrekkelijke acteur. Als Melissa van huis is, krijgen Frances en een Nick een seksuele relatie. Bobbi is gevallen voor Melissa en vermoedelijk hebben die twee ook meer dan wordt verteld.

Huppelt

Tot zover is het verhaal er een van een paar in een dozijn. Maar de tekst huppelt wel prettig, open en soms fijnzinnig door het leven in Dublin en langs een vakantie aan de Franse kust bij Étaples. Er wordt gezien hoe mensen zich in bepaalde omstandigheden gedragen. Of hoe gevoelens gevormd worden door eerdere ervaringen. Hoe het zoeken naar gevat zijn, of er plezier in krijgen te kwetsen tot ongemakkelijke verhoudingen kunnen leiden. Dat maakte het lezen van dit tevens aangenaam sensuele boek tot een plezier.

Erwt

Het ene karakter heeft rijke ouders en had een jeugd van alle gemakken voorzien. Die van de ander zijn gescheiden. Twee zijn geplaagd met een alcoholistische vader. De volgende ontloopt liever het ouderlijk huis. Alle vier de protagonisten hadden een erwt in de wieg liggen. Die gedachte dat er meer is dan persoonlijke aard en mogelijkheden, maar dat de positie in het leven ook gevormd wordt door de omstandigheden is voor velen een open deur intrappen. Maar het geeft wel betekenis aan het verhaal.
     Dat geldt ook de vraag wie verantwoordelijk is in een relatie; jonge meid, elf oudere man of beide. Wat kan je een vriendschap aandoen en hoeveel leugen – of verzwijgen – kan die incasseren, is een andere kwestie die opduikt. Afgezaagd en tranen trekkend is de tekst nooit.

Tekst loopt door onder clip!

Bobbi “was singing 'Green Rocky Road' 
to herself, loudly enough that I knew she
was drunk.” (p. 205)

---

Frances leeft van dag tot dag. “Het lijkt erop alsof je geen plan hebt,” zegt Sunny die het literaire agentschap leidt waar de stage van Frances afloopt. “Klopt,” antwoord ze, “die heb ik ook niet.” De opmerking over haar losse levenswijze krijgt ze wel vaker. “Je hoopt gewoon op je voeten terecht te komen,” stelt Sunny vast in de norm van een vraag. “Geen idee wat ik ga doen,” reageert Frances. Van Sunny komt een accepterend schouder ophalen en een sympathieke of teleurgestelde blik (mogelijk iets van beide).

Kwakkelen

De jonge vrouw wordt ziek, haar relatie met Nick hapert, Bobbi verdwijnt en ze heeft nauwelijks geld, werkt voor wat inkomen in een koffieshop en raakt vervolgens achter met haar studie. Opeens huppelt het verhaal niet meer, maar hotst en botst het door het leven. Iedereen lijkt tegen haar. Alleen de stenen waarmee de kerk gebouwd is, zijn nog verbonden met de kwakkelende jonge vrouw. Het leven is zwaar en complex. En om het plezierig en zinvol te maken is veel inzet nodig. Er moet niet in het minst een modus operandi gevonden worden voor haar relatie met een getrouwde oudere man. Zoals zijn vrouw zich ermee moet verhouden dat Nick er een veel jongere vriendin bij heeft gekregen. Met haar ongeneselijke kwaal en de pijn die er bij hoort, moet ze leren leven.

Parallellen

De uitgeefster stelde in september 2016 dat Rooney laat zien hoe het is om te leven en lief te hebben in de 21e eeuw. Los van de op en neer gaande emails en apps, leek dit een marketing truc ingezet negen maanden voordat het boek in juli 2017 uitkwam. Zo van: kijk in de wereld van de millennial. De schuivende seksuele oriëntatie, het onderhouden van relaties, het zoeken naar een plek in het leven, je verhouden tot ouders etc. zijn geen nieuwe thema's ontstaan in deze eeuw. De schrijfster zelf merkte ook dat er veel parallellen tussen haar boek en Emma van Jane Austen uit 1815** zijn. Ze las het nadat de redactie voor haar boek net klaar was. 

Polyamoreus

Rooney stelt wel dat de jongere generatie veel minder gehoord wordt dan de oudere, terwijl relatievormen wel veranderd zijn. Dat geldt een deel ervan, maar veel wordt al langer tegen het licht gehouden. Het is alsof de gesprekken en debatten over 'vrije liefde' uit de jaren zestig, zeventig en tachtig verdampt zijn en nu opnieuw aan de orde worden gesteld, op andere plekken. Er is een andere vorm van communicatie en de binaire geslachtsidentiteit wordt steeds meer vervangen door een fluïde kijk erop. 
     Bobbi zegt: "Je kan van meer dan een persoon houden. Waarom zou dat verschillen van het hebben van meerdere vrienden?” Ze voegt daar op de haar typerende wijze aan toe dat het niet monogaam zijn niet hoeft uit te gaan van het patriarchale model van het huwelijk en erfrecht; het zou ook gebouwd kunnen zijn op spontane instemming.Die gedachte is niet nieuw, maar daar begint het pas. Ook in dit boek zijn er onbegrip, afwijzing, jaloezie en machtsstrijd die een fijne polyamorueze of polygame relatie in de weg staan. Rooney wilde in dit boek dan ook zoeken naar taal om er mee om te gaan. Want die bestaat nog niet voldoende.
     Ze haalt overigens wel meer naar voren als ze het tijdens een interview over de vroegere generaties heeft:

“But there doesn’t seem to be much acknowledgement that this class of people, and this generation, wrecked the economy and destroyed the environment. We’re facing into potentially catastrophic climate change and an economy that doesn’t work. Like, thanks!

“They’re like, ‘We don’t like your personalities.’ Well, I don’t care. You destroyed the economy. Let’s talk about that.”

Yeats

En de dichter Yeats, een embleem van de Ierse poëzie, moet het ontgelden. In een interview gaf de schrijfster nog fellere kritiek op de dichter dan in de roman. Ze mag dan naar eigen zeggen introvert zijn, maar meel heeft ze niet in haar mond en pen. Niet voor niets werd ze in 2013 verkozen tot beste spreekster tijdens een internationaal universiteitsdebat kampioenschap.
     Bobbi merkt op dat het aanbidden van de 'onaangetaste natuur' in wezen patriarchaal en nationalistisch is. Je begrijpt wat ze bedoeld, maar schiet dit niet te ver door, kan die onbedorven natuur ook voor zichzelf staan zonder dat ze metafoor voor narigheid elders is. Frances borduurt voort op Bobbi's opmerking en stelt dat ze meer van huizen houdt dan van velden. De poëzie van dat eerste is groter, omdat er mensen wonen. Dit is ook een onderscheid met Yeats die het niet zo had op de gewone mens.

Consequenties

Rooney kwam op mijn lijstje door haar financiële steun aan de zo benoemde terroristische actiegroep Palestine Action. Betalingen aan de haar zouden indirecte en verboden steun betekenen. Zo lang dat verbod geldt zouden haar boeken in het Verenigd Koninkrijk mogelijk niet meer uitgegeven kunnen worden, stelde ze. Ze was eerder al niet in staat om een literaire prijs op te halen vanwege de kans op arrestatie. Dat geeft de terloopse politieke opmerkingen in Converstions among friends meer gewicht. Ze zijn er niet om een roman wat kleur te geven, ze zijn er omdat de schrijfster hier mee bezig is, en niet zonder consequenties.
     Door de aandacht daarvoor werd ik nadrukkelijk op haar bestaan gewezen en kreeg ik een mooi boek in handen. Een roman die maar moeilijk weg te leggen was. Inmiddels heb ik meer van haar op het lijstje te lezen boeken gezet. Ook al omdat ik dit boek miste nadat ik het uit had, zoals je goede vriend kan missen die ergens in het leven verdween.

Noten:
* De latere Midden-Oosten correspondent en deskundige begon met twee boeken over Ierland: The Point of No Return: The Strike Which Broke the British in Ulster (1975); en In Time of War: Ireland, Ulster and the Price of Neutrality, 1939–1945 (2001).
     Vervolgens zouden minimaal zes boeken over ontwikkelingen het Nabije Oosten en de Arabische Wereld verschijnen. (Wiki noemt er vijf, maar in ieder geval Bericht uit Beiroet (2006) staat er niet bij.)
** In Conversations... leest Frances een andere 19e eeuwse roman: Middlemarch, A Study of Provincial Life (1871–72), een psychologische roman van de Engelse schrijfster George Eliot over het kleinburgerlijk leven in het plaatsje Middlemarch, rond 1830.

Eén korrel graan

Eén korrel graan van de Keniaanse schrijver Ngũgĩ wa Thiong'o is een literaire klassieker. Het boek is in 1967 uitgeven in het Engels als A grain of wheat.¹ Het is onlangs vertaald naar het Nederlands door Eefje Bosch en Manik Sarkar en uitgegeven door uitgeverij De Geus.

In een kort woord vooraf stelt de schrijver dat op uitzonderingen na (Jomo Kenyatta en Waiyaki) alle personages fictief zijn: “Maar de situatie en de problemen zijn echt – soms pijnlijk echt – voor de boeren die tegen de Britten vochten en nu ontdekken dat ze hebben gestreden om aan de kant te worden gezet.”² Ook de toon van kritiek en solidariteit is met deze woorden meteen gezet.

Uhuru

Het laatste en vierde deel begint met de zin: “Kenia won Uhuru terug van de Britten op 11 december 1963.” Uhuru is Swahili voor vrijheid of onafhankelijkheid, zo staat het in de verklarende woordenlijst. In deze zin staat het voor het tweede. Het verhaal speelt vooral vanaf de jaren vijftig, via de noodtoestand die de Britten afkondigden om het verzet de kop in te drukken, tot aan de 11^e december.
    Jomo Kenyatta zit dan als een van de Kapenguria Six opgesloten. Jongeren uit het Kikuyu volk organiseren zich om de strijd op radicale wijze over te nemen. De Mau Mau wordt actief en kan niet alleen op tegenstand van de Britten, maar ook op weinig sympathie van Kenyatta rekenen. Maar ook dan blijft hij voor vele van hen de held. Die bewondering uit de werkelijkheid is ook aanwezig in de roman. 

Jongeren

Om enkelen jongeren uit het fictieve dorp Thabai³ ontwikkelt zich het verhaal. Er is Kihika die een toonbeeld is van strijdvaardigheid. Hij meende dat het eerst bloed moest regenen om de boom van de vrijheid te laten groeien. Dat 'heldhaftig' plengen van bloed als begin van een bevrijdingscampagne komt vaker terug in het boek. Zonder zal de bevrijding niet lukken, wordt door de strijder gesteld.
     Verder zijn er de vrienden, zoals Gikonyo, Mugo en Karanja. De laatste loopt over naar de Engelse kant en werkt zich omhoog in het repressie apparaat. Een mislukte liefde – met Mumbi, de zus van Kihika – en zijn gekwetstheid dat hij voor haar niet als eerste kwam, maar een simpele timmerman haar geliefde werd, is een belangrijke drijfveer voor zijn ontwikkeling in die richting. De drang naar macht (die is gebaseerd op een systeem dat bestaat uit straffen, doden, en beschermen) betekent voor hem het verwerven van een positie om haar voor zich te winnen. De anderen worden onder de noodwetten gearresteerd en opgesloten in concentratiekampen (buiten Kenia gevangenenkampen⁴ genoemd, merkt Mumbi of de anonieme verteller op). Ook haar man Gikonyo – waar Karanja het tegen af moest leggen – zit gevangen of is misschien al dood. Dus wat let haar om voor Karanja te kiezen. 

Verzet

Het boek laat de onderdrukkende, willekeurige, gewelddadige en racistische kant van de Britse bezetting zien. Het plaatselijke sadistische districtshoofd pakte zo nu en dan nietsvermoedende voorbijgangers op. Die noemde hij vervolgens Mau Mau, bracht ze aan de rand van het bos, liet ze een kuil graven en schoot ze dood. Of niet. Zodat de slachtoffers niet wisten wat er met hen zou gebeuren. Toen hij zelf gedood werd, kregen de daders meteen het stempel Mau Mau, de wilden die redeloos een dorpshoofd hadden vermoord. De nabije nederzettingen werden als represaille vernietigd. De mensen eruit verplaatst naar dorpen omgeven door een greppel om ze zo te kunnen controleren.
     Het verzet komt uit die onderdrukking en de ongelijke verdeling van de Keniaanse rijkdommen voort. De daden ervan worden in het boek nauwelijks besproken, het blijft vooral in algemene termen steken. Als een van de uitzonderingen wordt kortweg een overval op een Britse basis genoemd, waar vuurwapens worden buitgemaakt.
     Dat de Britten hun macht baseerden op steun vanuit de lokale bevolking wordt uitdrukkelijk beschreven. Ook dat de zwarten met witte binnenkant⁵ werden bevochten, komt enigszins aan de orde. Dat dit in de realiteit gruwelijke kanten had minder. Het boek kiest ook in deze de kant van de opstand en tegen de koloniale bezetting. Toch betekent dat niet dat het revolutionair nationalistisch verzet irreëel wordt opgehemeld. Het zijn juist de grijstinten die de roman zo waardevol maken dat hij zo lang na verschijnen nog waardevol was om in het Nederlands uit te geven.

Strijdbaar

Kihika is duidelijk. “Wij slaan terug, dat is alles. Je krijgt een klap op je linkerwang. Dan keer je de rechterwang toe. Een, twee, die – zestig jaar lang. En dan plotseling, altijd plotseling, zeg je: Ik keer de andere wang niet meer toe. Met je rug tegen de muur sla je terug. (…) We moeten wel doden. We moeten de vijand van de vrijheid van de zwarten uitschakelen. Ze zeggen dat wij zwak zijn.”
     Een vrachtwagenchauffeur die bij een ongeluk zijn been verbrijzelde, vertelt dat hij getroffen werd door de kogel van een blanke. Waarom maakt hij dat er van, vraagt Mumbi. “Hij verzint iets om zijn leven betekenis te geven, snap je? Doen we dat niet allemaal? En het klinkt nou eenmaal heldhaftiger om voor de vrijheid te sterven dan door een ongeluk,” antwoord de man die Generaal R. wordt genoemd.
     Niet allen die de eed van het verzet hebben onderschreven zijn even strijdbaar: sommigen willen terug naar huis en zijn bereid om hun binding met het verzet daarvoor op te geven; en weer anderen proberen bij de Britten in het gevlei te komen door kameraden te verraden. Dan zijn er nog personen die op het juiste moment de keuzes maken om daar economisch garen bij te spinnen. Het hele scala. Vaak komen in een persoon zelfs verschillende aspecten samen.
     De zogenaamde Generaal ziet bovendien dat als de vrijheid is gekomen soldaten door de straten van Nairobi marcheren. Die militairen waren eerder nog deel van de King's African Rifles.  Het doet hem pijn te zien dat zij die de uhuru bestreden ook als die verworven is hun geld nog verdienen in uniform en zij die zich verzetten en in het bos leefden aan de kan blijven staan. 

Helden

De held van het verhaal, Kihika, sneuvelt. Een andere held – misschien wel de grootste: die zijn eigen misstappen openlijk onder ogen durft te zien – gaat er ook aan. Dat gebeurt niet op een van de pagina's, maar ergens tussen de bladzijden in. Het is aan de lezer zelf om al dan niet zijn dood te verbeelden. Aan deze Mugo is een lied gewijd:

En hij sprong de greppel in,
Zijn woorden tot de soldaat doorboorden mijn hart als een speer,
Je zult een vrouw niet slaan, zij hij,
Je zult een zwangere vrouw niet slaan, zei hij tegen de soldaat.

Het maken van liederen was een van de methoden die de opstandelingen gebruikten om hun boodschap over te brengen. Mugo die in de greppel sprong, voorkwam dat een vrouw doodgeslagen werd. Het zou bijdragen aan zijn status als held. Die held moet het toch ook ontgelden om een forse misstap. Hij worstelt met die fout in zijn eigen geest, maar ook het verzet veroordeeld hem. De vraag wordt gesteld of zijn veroordeling wel rechtvaardig was. Hij wordt in ieder geval gemist.

Extreem

Verklikkers in de kampen (in de werkelijke kampen) werden gewurgd of de keel doorgesneden. Maar de Britse bewakers gaven meer dan 1.000 gevangen de doodstraf (twee maal zoveel als de Fransen in Algerije) en hun methode van opstandsbestrijding was extreem gewelddadig en het racisme buitensporig. De Mau Mau moordden bloederig met machetes. De Engelsen gooiden keurig 6 miljoen bommen.
     Zo langzamerhand verschuift het beeld van de 'gruwelijke Mau Mau' die zich blijkbaar ergens in mijn leven ook in mijn bewustzijn heeft geklauwd, naar een beeld van excessieve gewelddadige Britse koloniale politiek. Het boek koos in de jaren zestig al een kant. In de bijna zes decennia daarna zouden steeds meer mensen en instanties volgen.

Bijbelteksten

Kihika had een bijbel bij zich. Opvallend want een van de doelen van het verzet was de band met de Kerk verbreken. Die kerk was een deel van de Britse machtsstructuur. De delen waarin de roman is verdeeld beginnen met een bijbeltekst die de strijder heeft onderstreept. Een tekst uit Exodus (8:1 en later 3:7) over de uittocht van de van de Israëlieten uit Egypte. Deze past het verzet als gegoten. 
     Ook duikt de graankorrel op. Die het uiterste offer van een strijder verbeeld: “Ik zeg u: als een graankorrel niet in de aarde valt en sterft, blijft het één graankorrel, maar wanneer hij sterft draagt hij veel vrucht.”(Johannes 12:24) Zo krijgt de titel van de roman een bijbelse connotatie.⁶ Het citaat uit Johannes wordt op dezelfde pagina nog aangevuld met de nieuwe hemel en aarde uit het psychedelische Bijbelboek Openbaringen. (21:1).
     De graankorrel wordt ook al genoemd bij het wreed doden van Waiyaki, een landeigenaar, eind negentiende eeuw.⁷ Hij, zijn dood, was als zaad “waar een beweging zou ontspruiten die zijn voornaamste kracht ontleende aan een verbond met de aarde.” En nog een keer als moto uit een brief van Paulus (I Korintiërs, 15:36).
     De korrel van de mais is dan weer een metafoor voor een kogel.

Meeleven

Het boek springt door de tijd. Zoals de tijd van Waiyaki (zo'n zestig jaar eerder), maar ook het vechten aan Britse zijde in de oorlog tegen Hitler wordt genoemd: “een oorlog die nooit van hen was geweest.”⁸
     Het boek is veel meer dan een mooi verhaal in een historisch setting. Er zijn culturele aspecten die zonder omhaal van woorden worden gepresenteerd. Zoals mannen die meerdere vrouwen hebben. Of het kopen van vrouwen met een bruidsschat, die haar eigendom van de man maakt. Verder de besnijdenis, zowel van mannen als vrouwen (waarbij we het tweede tegenwoordig als genitale verminking zien). Dat zijn belangrijke onderwerpen, maar je kan op die misstanden al je pijlen richten, toch leidt dat dan wel af van de grote lijnen van het boek. Dat zijn koloniaal geweld, het meer of minder bewust verschuiven van loyaliteiten, de stand van de wijzer van het moreel kompas, en wat het geweld met mensen deed.

De recente vertaling naar het Nederlands door De Geus is toe te juichen. Niet alleen verdient het boek meer lezers dan het al had. Ook lezers die het Engels niet machtig zijn, kunnen er zo in duiken en meeleven met mensen ver van hier, hun vroegere strijd, en onderlingen relaties, en dat in een land en regio die tegenwoordig door de aantrekkingskracht van de wildparken een vakantiebestemming is.

Noten:

1 Pas later zou hij een pleidooi houden voor het schrijven in inheemse talen en zelf zou hij dat doen in de taal van het volk waar hij vandaan kwam, het Kikuyu. Zie ook de pagina met korte biografie bij een Engelstalige uitgave.

2 Het boek is opgedragen aan 'Dorothy'. Dat is Dorothy M. P. Thompson. de redactrice bij de eerste uitgave van Grain of wheat door Heinemann Educational Books in London en bij een aantal andere boeken van de schrijver.

3 Thabai is de Oost-Afrikaanse naam voor de voedzame brandnetel (Urtica dioica), een wilde groene bladgroente rijk aan vitaminen, mineralen en eiwitten. De brandnetel wordt gebruikt in traditionele gerechten zoals mukimo, als kruidenthee en voor medicinale doeleinden, zoals het versterken van het immuunsysteem en het ondersteunen van de nier- en vaatgezondheid. De brandnetel wordt geblancheerd om de branderigheid te verwijderen en kan vers, gedroogd of tot poeder vermalen gegeten worden. Het poeder wordt vaak verkocht op Keniaanse markten.

4 In de oorspronkelijke engelse tekst wordt detention camps (gevangenen kampen) gebruikt. Dat wordt hier naar het ernstigere 'strafkampen' vertaald. Aangezien er een gewiekst systeem van kampen door de Engelsen was opgezet van verlicht regime tot onmenselijk zwaar, waar de meewerkende gevangene door kon schuiven richtng vrijheid, is het nauwkeurig gebruik van die terminologie van belang.

5 Zwarte huid, witte maskers van Frans Fannon, waar hier impliciet naar wordt verwezen, is gepubliceerd in 1952.

6 Al ben ik opgevoed met een andere uitleg van deze centrale, maar enigszins rammelende, bijbeltekst. Het gaat over de groei van het aantal volgelingen van Jezus. De tekst lijkt wat woorden te missen, maar doet dat ook in Engelse versie en bijvoorbeeld de Nederlandse Statenvertaling. Met de toevoeging "Maar als hij sterft en in de grond valt dan ...", lijkt nauwkeuriger. Zonder die woorden begrijpt de lezer debetekenis ook, maar het staat er niet. 

7 Of hij echt zo dood ging als de roman beschreven, levend met zijn hoofd naar beneden, is niet zeker. Het kan ook zijn dat hij gedood werd tijdens een tocht naar Mombasa na zijn arrestatie in 1892 en pas toen is begraven. Zijn lichaam is nooit terug gevonden. 
    Het verhaal van Waiyaki wordt beeldend verteld in een YouTube clip. Ook hier komen verschillende posities ten opzicht van kolonialist en verzet in één persoon terug: 

8 Die afstand van niet onze, maar hun oorlog, werd ook al benoemd in The poor man's son (1954) van Mouloud Feraoun . Mijn bespreking hier.

Long island

Long Island door Colm Tóibín is het tweede in een serie en volgt op het eerder besproken Brooklyn. Eilis, echtgenoot Tony en de kinderen Rosella en Larry wonen in een van de vier huizen die door de schoonfamilie zijn gebouwd op het New Yorkse eiland langs de kust. Daar wonen ook de twee broers, hun vrouwen en de Italiaanse ouders van Tony. Als het mis loopt dan is het voor de Ierse Eilis allerminst een prettige situatie omgeven door de schoonfamilie.

In Brooklyn werd de bouw van de huizen al aangekondigd. In dit boek, dat twintig jaar later speelt, is de vraag wanneer ze er vertrekt. Ze gaat in ieder geval naar haar moeder in Ierland die 80 jaar oud wordt. De reis geeft respijt van de thuissituatie. In het eerste deel vertrok ze uit Eniscorthy naar New York en kwam terug nadat haar zus gestorven was om na het omzeilen van een hindernis in de vorm van een plaatselijke geliefde weer terug te keren naar Tony in New York. Ze zouden kort daarop – tussen de twee boeken in – kinderen krijgen. Dat zijn in Long Island inmiddels oudere tieners.

Eilis werkt in New York bij een Armeense garagehouder, ze leeft in een wereld die ook verder divers van samenstelling is. Haar jongste zwager is een homo en advocaat met een praktijk in Manhattan die zijn seksuele voorkeur verzwijgt. Over zijn succesvolle praktijk geeft de roman geen informatie. De garagist leest boeken over geschiedenis (zoals over de Armeense genocide en de Ierse hongersnood) die hij iedereen wil uitlenen en is daarmee een enthousiast buitenbeentje.
      Long Island speelt grotendeels in Ierland (vanaf pagina 53 tot de laatste, 288); Eniscorthy is een dorp waar weinig veranderd is sinds Eilis er vertrok, en waar naast wat sportverenigingen, een paar pubs en een katholieke kerk weinig te beleven valt. Een dorp waar iedereen iedereen kent, alles van elkaar weet, en waar weinig gebeurt wat niemand opmerkt. De gesprekken gaan over wat de buren hebben gedaan. Iets verderop in Courtown wordt in de dancing  – alsof de turf nog gestookt wordt – het volkslied gespeeld als de zaak gaat sluiten.

Het is er een avontuur om met je kinderen en kleinkinderen de kerkbanken in te schuiven; zo dat iedereen ze kan zien en wie het niet ziet, hoort wel over het 'spectakel'. Verder weinig. Larry vindt het ook kalm en leeg.
     Brooklyn las ik met plezier. Dit boek gaat nauwelijks over grotere themas's zoals migratie en enigszins over het lastige van weg zijn van het bekende als het moeilijk loopt. Ook niet over andere maatschappelijke kwesties als je de paar opmerkingen in luttele woorden niet meeneemt.
     Het is een verhaal over door elkaar lopende liefdesaffaires in het Ierse dorp en dat niet iedereen daar eerlijk en verstandig mee omgaat. De Bouquetreeks ken ik alleen van naam, maar het zou me niet verbazen dat dit er een veredelde vorm van is. Hier wordt niet gezwijmeld en van de geliefden – in welke van de opgediste samenstellingen dan ook – wordt niet verklaart dat ze elkaar voor altijd zullen vinden. Er wordt stilgestaan bij het gegeven dat niet iedereen vertelt wat er omgaat in het dagelijksleven en in gedachten en wensen. Er worden eigen dromen nagejaagd zonder de ander daarin te betrekken of over te informeren. Dit kan leiden tot moeilijke situaties. Dat is mogelijk een psychologisch filosofische benadering die in de betoverende liefdesverhalen in de bekende reeks ontbreekt. De nalatigheid maakt het mogelijk naar een mooi plot te schrijven.

Het boek zou een masterklas zijn in subtiel en intelligent schrijverschap. Tóbín kan inderdaad goed observeren en mooi over mensen schrijven, maar wat mij betreft is de ruimte waarin hij dat doet in dit boek te klein, te bekrompen, te benauwd en te weinig met het oog op de wereld. Ja de namen Nixon en de dienstplicht in Vietnam en het sneuvelen voor het vaderland (dat laatste gecombineerd met een mysogene opmerking) worden terloops aangestipt als het over de VS gaat en in Eniscorthy moeten lokale winkels plaatsmaken voor een supermarkt (er zijn inderdaad een ALDI en Lidl in het dorp gekomen.) De Nederlandse auteur Gra Booomsma leest van alles in het boek, bijvoorbeeld dat geld geen liefdesproblemen oplost. Liefde maakt blind en onberekenbaar, haalt hij er ook uit. Tjonge.

Het vermaakt, en het romantische avontuur vol hindernissen en rommelende karakters trok me mee, maar het zal niet beklijven. Het boek heeft een open einde. Er komt vast nog een deel. Manhattan? De mogelijk- en moeilijkheden tekenen zich al af. Maar het enthousiasme na Brooklyn is uitgewist en ik wacht niet op het vervolg op dit tweede deel. Jammer.

Zabor

Zabor* is een loodzwaar boek van Kamel Daoud dat zich afspeelt in het dorp Aboekir in het postkoloniale Algerije. Hoofdpersoon Ismaël is er geboren in 1970. De huizen van de Fransen staan er nog en worden inmiddels bewoond door Algerijnen. De Franse begraafplaats is een plek om rond te hangen en wijkt met zijn grafzerken en kelders af van de plaatselijke ruimte voor de doden. 
     Hoewel de dood in het boek zeer aanwezig is, gaat het nog meer over schrijven en over taal. Schrijven is verlichten, bedenkt Ismaël in de avondzon. Als het moet schrijft hij tussen de zerken of nabij een stervende. Het beschrijven van het leven van een iemand die de laatste adem uit gaat blazen, voorkomt dat die persoon dood gaat. De woorden rekken het leven, zo meent Ismaël. 

Hij werkt al jaren aan het boek Zabor. Schriften vol heeft hij inmiddels geschreven in een vreemde taal die de zieken genas en ook “het prestige van de voormalige kolonisten in stand hield.” Hij maakt notities op nachtelijke rondes tussen de huizen over de personen van het dorp.** Het gaat mis als hij bij het sterfbed van zijn vader wordt geroepen. Zijn gave hapert. De relatie tussen beide is zeer problematisch. Als jongen is hij samen met zijn moeder het huis uitgezet nadat zijn oudste broer Abdel hem ervan beschuldigde dat hij hem in een put gooide. Volgens Ismaël was dat een leugen. Zijn moeder zou in de woestijn achterblijven en hij zou haar nooit meer terugzien. Een Christelijke achtergrond zorgt bij dergelijke ontwikkelingen onvermijdelijk voor het leggen van associaties. 
     Hij werd meegenomen door een oom en kreeg samen met zijn tante Hadjer en opa Hbib onderdak van zijn vader, de rijke slager Hadj Brahim, in een huis onder aan de heuvel, waar zijn vader boven woonde. De herkenbaar (zonder dat de ziekte genoemd wordt) dementerende opa was zijn taal kwijt en daarmee een deel van het leven. Opa zal sterven op zijn schoot als Ismaël veertien is.
      Later begon hij toch het leven van zijn vader te beschrijven, toen die stervende was, pennen alsof zijn zielenheil er van afhing. Dat proces mondt na een leven van verwaarlozing uit in een extase. Een vervoering die je ook als waanzin kan beschouwen.

Tijdens het schrijven van deze bespreking overkomt me wat ook tijdens het lezen gebeurde; de ene passage tuimelt over de volgende, het ene idee over het andere. Welk gegeven, welke ontwikkeling of welk personage moet er hier nu komen in deze tekst? In het verhaal wordt dat tuimelen typografisch gedeeltelijk opgelost door kleinere letters tussen haakjes te gebruiken bij een inval tussendoor of bij wijsheden gesproken door de zogenaamde 'innerlijke hond.' 
     Goed dan, laat ik tante Hadjer nemen. Ze kon niet lezen, ook de ondertiteling niet bij de Bollywood films in het Hindi met haar favoriete acteur Amitabh Bachchan, waar ze stapelverliefd op was. Ook voor Ismaël gaat de Franse ondertiteling te snel. Het draait erop uit dat hij aan de hand van wat woorden, de beelden en gezichtsuitdrukkingen zelf een verhaal bij de films gaat maken. De verliefdheid van zijn tante gaat zo een ongemakkelijk sensuele rol tussen hen beide spelen. Dat was schandalig en leuk tegelijk, zo constateert hij later. Door deze band wordt ook al snel duidelijk dat er niet voor iedereen evenveel taal is.
      Taal kent vele toepassingen. Het wordt bijvoorbeeld gebruikt als magisch medicijn in volgeschreven miniatuurboeken die om de nek van de patiënt hangen. Na enige tijd werd de inkt opgelost en het verkregen vocht opgedronken om het lichaam ermee te sterken en bezetenheid te verdrijven. De 5.436 schriften die Ismaël vol heeft geschreven worden dan weer begraven tussen de wortels van de bomen; een manier om het papier terug te geven aan de bron.

De taal in Aboekir had niet de bedoeling de wereld te ontcijferen, maar was gevuld met macht, het weergeven van kennis en de regels rondom bezit. Ismaël, die later Zabor wordt, wil die taal anders gebruiken. Het boek vertelt hoe klein de taal thuis is vergeleken met de taal op school. Thuis lijkt de taal vuil, flets en banaal. De taal van school blijkt uiteindelijk ook zijn zwakheden te hebben. Hij bevatte veel woorden voor doden, het verleden, plichten en verboden, maar weinig treffende woorden voor het leven van alledag. Die schooltaal was thuis dan ook als een vis op het droge. 
     Het gaat in het dorp waar nauwelijks boeken zijn, en veel van de bewoners analfabeet, ook over lezen. De schriften met de teksten over stervenden die Sabor schreef, hebben allemaal een werkelijke boektitel. In het boek staan er op een pagina een aantal bij elkaar: In de ban van de ring, het prachtige Een zeeman door de zee verstoten, De pest*** e.a. Door het boek heen worden er zo tientallen boektitels vermeld. Die gaan daardoor bestaan. De tekst in de schriften die Ismaël erbij schrijft is wel nieuw en anders. Stiekem komen er zo toch een paar planken met boeken de roman van Daoud binnen geschuifeld en belanden in het dorp waar weinig andere boeken dan de Koran zijn. 1001 Nacht is ook zeer aanwezig. Maar Zabor is andersom bedoeld dan deze beroemde raamvertelling; niet om het leven van de schrijver/vertelster te redden, maar zoveel mogelijk levens van anderen.
     Een veel genoemd boek is Robinson Crusoe dat wordt geanalyseerd er waarop voort wordt geborduurd. Nog aanweziger is de Koran. Dat boek begint met de opdracht: Lees! Waarom niet 'Schrijf!' vraagt Ismaël zich af en wat valt er te lezen als er nog niets geschreven is? Er zijn voorbeelden te over hoe beknellend Ismaël de islam ervaart; het geloof waarvan zijn vroege naamgenoot volgens de overlevering de oorsprong was.
    Hij schrijft in de taal van de voormalige kolonisator – die hij leerde door de erotische getinte thriller Het vlees van de orchidee te lezen –, daar komt dan nog bij dat hij (als zoon van een slager) geen vlees eet, flauw valt bij het zien van bloed, sceptisch staat ten opzichten van de Koran, en hij verliefd is op een uitgestoten vrouw met twee dochtertjes die niet toevallig Djemila heet (in de Koran staat deze naam voor schoonheid van gedrag.) Hij valt duidelijk uit de toon. Met het loslaten van de Koran en rituelen daaromheen krijgt Zabor ook steeds meer de overhand over Ismaël. De conflictstof ligt voor het oprapen. De schrijvende protagonist, is dan ook beducht voor de imam die de tekst van de Koran volgt waarin staat: “En de dichters worden gevolgd door de dwalenden/Zie je niet dat zij in iedere vallei ronddwalen.../...en zeggen dat zij dat niet doen.” Maar deze voorgangeer blijkt hem echter te helpen als dat nodig is.

Als iemand in een put wordt geduwd dan doemt als vanzelf de Bijbelse snoever Jozef op, die het ook niet kon vinden met zijn broers. In Zabor zit een verwijzing naar hem met de opmerking dat in de Koran een geschiedenis met afgunstige broers goed afloopt voor het slachtoffer. Jozef zou door de gemene treiterij en wat tussenstappen een voorname positie verwerven aan het Egyptische hof. Jozef is de enige niet die hier genoemd wordt met een vermelding zowel in Koran en bijbel. Ook Jonas komt er in voor. De schrijver zelf leeft ook tussen beide religieuze werelden.
    Ismaël blijft ook aan de zijkant van de samenleving staan als zonderling. Heel even als hij naar eigen zeggen iemand in leven houdt met zijn woorden is er waardering voor hem, maar vaak zelfs dan niet. Zijn naam doet aan een ander verhaal denken. Ook hij wordt immers met zijn moeder de woestijn in gestuurd. Niet door Abraham maar door zijn vader, de slager, die zijn vrouw en zoon afdankt. Dat laat littekens na waarvan de genezing – indien al mogelijk – niet evident is. 

Ismaël voelde zich verantwoordelijk voor de levens van zijn dorpsgenoten, voor het hele dorp. Schrijven verbindt leven, geeft inzicht en haalt wat verloren leek te zijn weer terug, zo onderstreept Zabor. Uiteindelijk verwaaien zijn volgeschreven pagina's en ligt zijn vader dood, zonder dat hij nog bij de stervende is geweest. Zijn manisch schrijven heeft vader niet gered. Schrijven blijkt geen wondermiddel dat leven vasthoud of de doden opwekt. Schrijven is belangrijk, maar minder dan de man is gaan denken in zijn waanzin die voortkomt uit zijn gemakeerde leven in een knellende omgeving. 

De versie van Zabor die ik las, kwam van de bibliotheek. Een vorige lezer heeft er een boodschappenbriefje in laten zitten voor eenvoudige etenwaren en een fles wijn. Met enige fantasie is op de achterkant daarvan een deel van een foto van een muur in Aboekir te zien. Er zijn mensen die dergelijke lijstjes sparen. Het is ook taal, ook schrijven, en in zijn simpelste vorm ordenend, maar het gaat niet de diepte in zoals gezocht door Daoud in zijn boek. Zoveel diepte dat bij het lezen soms de vraag opdook of het niet teveel losraakte van de werkelijkheid. Maar dat is precies wat Ismaël/Zabor overkomt en wat hem treft in het laatste deel: De extase. De woestijnwind neemt zijn schriften mee en de bladen vliegen door het dorp. Hij is ontworteld; de waanzin nabij. Zijn schrijven heeft geen greep op het leven gegeven.
     De opdracht vooraf laat zien dat dit in de werkelijkheid van de schrijver anders ging:

Aan mijn vader Hamidou
Die me zijn alfabet naliet
Die zo waardig stierf
Dat hij zijn dood versloeg.

Het boek is geschreven in drie steden: Oran in Algerije, Tunis en Perugia in Italië, waar hij onderdak vond bij de Civitella Ranieri Foundation. In Algerije zijn alle boeken van Daoud inmiddels verboden en zijn visie op de geschiedenis van het land en de islam wordt hem niet – om het zwak te formuleren – in dank afgenomen. Vanwege woede over de roman Zabor werd het graf van zijn vader vernield. Zijn laatste boek, Houris (rondom een vrouw die in de burgeroorlog van de jaren negentig werd verminkt), schreef hij in Parijs. Algerije had hij inmiddels moeten verlaten. Het is schrijven op het scherp van de snede wat hij doet.

Noten:
* “Volgens de islam is de Zabor een van de heilige boeken die vóór de Koran zijn geopenbaard. Het wordt vaak vergeleken met de Psalmen,” zo wordt vermeld op de pagina met de colofon. Bijna de helft van die psalmen wordt toegeschreven aan David, de herdersjongen die koning werd. Er is een wiki met meer uitleg over de paralellen tussen beide. De Engelse uitgave heeft als titel Zabor, or The Psalms.
** Dit verzamelen van informatie over personen is later een delicaat onderwerp geworden, aangezien in zijn laatste roman Houris sprake is van informatie verkregen door het medisch geheim te schenden, tenminste dat wordt hem aangewreven. Sowieso staat zijn schrijversloopbaan bol van uitgesproken meningen en is als gevolg daarvan vol van de strijd en controverses. Ook in Zabor neemt hij geen blad voor de mond.
*** Albert Camus (van De Pest) stond ook aan de basis van zijn succesvolle eerste roman Moussa of de dood van een Arabier die De vreemdeling vanuit lokaal perspectief liet zien.