Bij
het zoeken naar een afbeeldingsbestand van de
The Light
Fantastic
kaft geeft Google AI Overview ongevraagd een samenvatting van het boek. (Dan kan dat
samenvatten hier wel overgeslagen worden.)
Neem die
geautomatiseerde wijsheid wel met een korrel zout. Een dreiging zou
tot sterke gekheid leiden volgens de energie slurpende automatische slimmert. Terry Pratchett schildert in zijn
verhaal echter een massa-psychose die zich keert tegen een deel van
de samenleving die leeft op de schijf in de ruimte waar het verhaal speelt. Dat is net iets
meer dan zomaar een verdwazing.
Het verhaal zelf is
eenvoudig. Er is een dreigende zon die afkomt op De Schijf en er is
een stunteltovenaar, Rincewind, die een van de acht machtigste
toverspreuken in zijn hoofd heeft en daarmee een cruciale rol kan spelen. Die spreuk, hindert, beperkt én
beschermt hem. Dat
klungel Rincewind uiteindelijk stopt met hannesen en successen boekt, is een troost voor
wie de weg naar wat verwacht wordt – zodat daar wat rekening mee gehouden kan worden –nog niet helemaal gevonden
heeft.
Het verhaal maakt grappen die je
herkent uit de dagelijkse wereld beschrijft en principes die
je moet kennen om de realiteit te kunnen begrijpen. Prachett is
een schrijver die fantasie de werkelijkheid laat
ontmoeten en omarmen.
Daaronder kleinigheden. Waarom het betoverde bos op
De Schijf in de lokale taal Skund heet, terwijl dat vertaald Je
Vinger Jij Mafketel is? Dat komt door een fenomeen waaraan ook aardse
namen te danken zijn. Ontdekkingsreizigers komen, kijken en horen dan
woorden van de lokalo's die ze interpreteren als naam voor
wat zij willen benoemen. Dat leidde tot namen die vertaald Gewoon Een Berg,
Weet Ik Veel, Wat, en dus ook Je Vinger Jij Mafketel betekenen. Aan
welk aards voorbeeld Pratchett hier moest denken, geen idee. Bij mij
kwam als eerste Canada
op: een verbastering
van het woord voor dorp uit een Irokese
taal. Zo zit er op vrijwel iedere pagina een grap, idee of iets
anders dat betekenis heeft los van het verhaal.
Een paar
pagina's verderop komt de tandenfee voorbij als Twoflower, toerist op De Schijf, spreekt over de iele schoonheid die in de nacht uitgevallen tanden onder kussens vandaan haalt. Wat deed ze met die
tanden, vraag Rincewind hem verwonderd. “Ze
deed het gewoon,” is
het antwoord op de vraag. Ik had het me ook nooit afgevraagd. Dat dubbeltje dat er
voor in de plaats kwam, verdoofde blijkbaar die nieuwsgierigheid.
Overigens wordt de toerist die alle verschijnselen even geweldig, authentiek en interessant vindt en wil vastleggen met zijn camera, aardig in de verf gezet.
Als een groep tovenaars samenkomt, wordt de vergadering
voorgezeten door de meest ambitieuze onder hen, Trymon. Alle
deelnemers krijgen van hem een papier. Wat is dat, vragen ze. Een
agenda, is het antwoord. “Maar
we hebben er nooit een nodig gehad,”
zegt een tovenaar. Trymon flemend: “Misschien
heb je hem wel nodig gehad, maar je hebt er nooit een gebruikt.”
Het is het begin van het vergroten van zijn machtspositie. Dat
mechanisme was nieuw (tovenaars hadden voorheen genoeg aan de eigen
sores) en daarom was er weinig verweer tegen. Ook hier komt een onaangenaam randje dat ook aan de gewone
wereld zit, binnen rollen.
Gewone toverdingen zijn er ook, zoals een koffer met heel veel
kleine voetjes die achter je aan komt (en dus niet kwijt kan raken) en je beschermt, de trollen die
als ze slapen veranderen in keien (de oudste onder hen zelfs in een
steen die deel is van de berg), of als het huisje waar de dood woont met
zijn dochter. Je kan er naar binnen, rondkijken, maar bij het vertrek
beter niet achterom kijken, zo wordt een
Grieks sprookje
(uit wat mythologie is gaan heten) verwerkt.
De dreiging van
de ster leidt tot massa-psychose. Tovenaars worden omgebracht, magie
bestreden, om het gevaar af te wenden. Massa's mensen met een rode
ster op hun voorhoofd geschilderd trekken daartoe door de straten. De
pestlijders, de joden, rohingha's, de ander etc. zijn hier
vervangen door de tovenaars. Zij krijgen de schuld in de schoenen
geschoven van de kosmische ramp. En hun dood wordt geponeerd als de oplossing voor het probleem.
Een man zegt
dat hij de stad ontvlucht richting de bergen. “Dat
zal helpen,”
zegt Rincewind. “Nee,
maar het zicht zal beter zijn,”
reageert de man. Doet me ook al aan vandaag denken. Oorlogs- en
klimaatgevaar, velen kijken ernaar van een afstandje en zien wel.
Je hebt mensen die zelfs een luchtig verzinsel nog
loodzwaar weten te maken. Nee luchtig blijft het, maar de serieuze
ondertoon maakt het wel tot meer dan een verhaaltje.
