De
golven
van Virgina
Woolf
is een boek over het leven van zes mensen die samen op een kostschool zaten. Ze blijven elkaar een leven lang ontmoeten.
De lezer kruipt in hun hoofden en daarmee in de onderlinge relaties
en gedachten over de ander. Zo simpel en tegelijk zo ingewikkeld is
het boek. Doe het maar eens: zes levenslopen in 280 pagina's tekst.
De golven is een voorbeeld van de stream
of consciousness
literatuur die begin vorige eeuw ontstond en zijn naam kreeg toen
May Sinclair het met een term van psycholoog William James in verband met literair voor 't eerst zo
noemde. Die kennis haal ik bij Bernard Benstock die het nawoord schreef bij de versie die is uitgegeven door De Bezige Bij. Een uitgave die overigens opvalt door
zijn prachtige kaft (bijna zo mooi als die van de Engelse.versie
hieronder).
Eigenlijk staat in deze inleiding al het hele
verhaal. Veel actie en plotwendingen zijn er niet. Tegelijkertijd
gebeurt er heel veel. Het boek is strak gecomponeerd om te
beschrijven hoe deze mensen met elkaar omgaan en zich tot elkaar verhouden in een gewone
dagelijkse wereld.
Ook vormvast is dat elk van de negen hoofdstukken
begint met een cursief gezette tekst van een of meer pagina's die vooral gaat over de natuur, waarbij zee en golven en de zon een voorname rol
spelen. Daarmee zijn zowel grootse aardse natuurverschijnselen als
het heelal tot context voor het verhaal gemaakt. Dat komt ook terug
in de daarop volgende tekst. In de stilte hoort Louis de aarde zelfs bewegen
door de afgronden van de oneindige ruimte. Maar dit grootse is zeker
niet het enige dat deze inleidende teksten vult. Er zijn tuinen met
vogels en planten, weides, heuvels, zelfs keukendampen en door vogels
geslachte slakken, schaduwen en bomen zo zwart als ijzer en kaal
gewaaid staan ze overeind. Het leven wordt immers niet alleen gevormd door het enorme, maar
ook door de directe omgeving. Deze poëtische preludes zijn meer dan
natuurbeschrijvingen die de zee in woorden willen vatten. Ze zijn ook
de bedding waarin het verhaal zich kan bewegen.
“Langzamerhand
terwijl de lucht verwitte vertoonde zich een donkere lijn aan de
horizon die zee en zwerk van elkander scheidde en de grijze doek werd
doorstreept met dikke zwarte halen die, een voor een, achter elkaar,
onder het oppervlak bewogen, elkaar volgend, elkaar achtervolgend, in
eindeloze gang.
Dit
is de derde zin van de roman en komt uit zo'n inleidende tekst. In de eerste twee zinnen moet de zon
nog opkomen, het beeld helder worden en de omgeving kleur krijgen.
Dat gebeurt al enigszins in de geciteerde woorden. Sterker nog ze
laten het verhaal, en de levens als golven beginnen en de zon
verlicht als een lamp huizen, bomen en tuinen. Daarmee wordt ook de
omgeving waarain de roman personages leven zichtbaar.
Er is
veel natuur in De Golven. Naast planten ook vogels. Over de torenuil
struikel ik, omdat ik hem niet ken. Het blijkt de kerkuil te zijn,
die nog meer regionale of minder gangbare namen kent (volgens
Zien
is kennen!:
krans-, lijk-, kat-, oranje-, slot-, en sluieruil). Het roept de
vraag op welke naam er voor de barn
owl
in het origineel is gebruikt. Ook een streeknaam?*
De golven begint in een tuin bij het huis
Elvedon. Het is
daar waar Louis, Neville, Bernard, Jinny. Rohda en Susan les krijgen.
De zes komen zo'n beetje om de beurt aan het woord. Zo leer je ze
allen kennen. Naast hen is er later op de vervolgopleiding nog de
populaire Percival, waar medestudenten achter aan lopen, als de
kinderen van Hamelen achter de fluitspeler. Hij blijft desondanks
altijd op afstand. Hij zegt niets. Een mythische figuur.
Percival vertrekt voor een functie in India. Hij verongelukt daar
door een val van zijn paard (hoe anders sterf je met zo'n naam), maar
blijft voor altijd als herinnering sterk aanwezig. Ook na zijn dood
is hij iemand om zaken aan voor te leggen, om iets aan te vragen.
Zoals Rhoda er na haar zelf verkozen dood nog is om een arm door de
hare te kunnen steken en haar tegen onvoorzichtigheid te waarschuwen.
Vriendschap is er tot over de dood heen.
Percival, de stille
zevende, is deel van de zes geworden. Zoals door het samen optrekken
de zes deel van elkaar worden. Bernard stelt dat hij een ieder van
hen is. Dat betekent niet dat ze een amorfe eenheid zijn. Nee door de
verteltechniek wordt juist duidelijk gemaakt dat dit niet zo is.
Levens overlappen én verschillen, blijkt als een zelfde situatie
door verschillende van hen net anders worden beschreven. Maar het leven van de een wordt gekend door de ander. Bernard
verwoord aan het slot van De
golven
dat ervaringen in het leven ieder van hen anders heeft getekend:
“Louis
vond al het lijfelijke weerzinwekkend; Rhoda onze wreedheid; Susan
kon niet met een ander delen; Neville wilde orde en netheid; Jinny
liefde; enzovoorts.” Maar
ze trekken wel een leven lang met elkaar op, zodat hun levens
verstrengeld zijn geraakt en bijna niet uit elkaar konden worden
gehaald: “Wij
hebben vreselijk geleden toen wij afzonderlijke lichamen werden,”
voegt hij aan deze observatie toe. Het doet denken aan de klimop strengen tegen een boomstam.
Bernard zelf is voor buitensporigheden bewaard gebleven, zo meldt
hij zelf. Maar ook uit emotionele reacties wordt duidelijk dat het
binnen hun groep om individuen gaat. Terwijl Bernard zich het huilen van
Susan aantrekt, laat het Neville onverschillig. De eerst leert
daardoor dat hij iemand is en ook anders is dan Neville.
In het
verhaal is dat een derde stap het leven in. De eerste twee zijn
geboren worden en als persoon los van de moeder komen (als een soort
tweede geboorte), maar ook daarna volgen fase na fase, waaraan geen
einde lijkt te komen. Onderweg wordt kennis opgedaan door ervaringen,
maar ook door bijvoorbeeld Horatius, Tennyson,
Keats en Mathew
Arnold
te lezen.
Er zijn veel metaforen gevormd rond golven. Sterker
nog water is het meest dominant gebruikte begrip in de beeldspraak van het boek. Het leven
start er immers mee. Het komt steeds terug. Niet alleen in de
preludes, maar ook in de daarop volgende teksten. Sommige keuzes liggen voor
de hand, zoals het golvende haar, maar er zijn ook de beschermende
golven van het alledaagse, of Jinny die door het leven rijdt als een
meeuw op een golf, de golf die verheft wat te zwaar is, en de golven die het
schuim tot in de uiterste hoeken van de aarde werpen. Iets voor de
golven uit zijn er de krabben die voort krabbelen over het zand, als
vaste metgezellen die de afgunst, jaloezie, haat en venijn
verbeelden. Voor wie van golven houdt, is het boek een eldorado, een
paradijs (elvedon/elf-eden)
aan beschrijvingen ervan.
Maar er zijn ook andere metaforen,
zoals de ster in een ingeslagen ruit waarom alles en iedereen stil
blijft staan (zoals rond Jinny en Percival), of het aansprekende beeld van de boomstam waarin de
ringen staan voor nieuwe ervaringen in het leven. Of de bijl die een
boom tot in de warme kern klooft, terwijl klanken vibreren in de
schors. Mooi gevonden beelden, maar vaak schijnbaar gemakkelijk en terloops gebruikt.
De
laatste cursieve opening begint met het zakken van de zon achter de
kim. Zwerk en zee waren zoals in de vroege ochtend ook in de avond
weer niet van elkaar te onderscheiden. Nu komt er niet steeds meer
kleur, maar komt de nacht met schaduwen. Het einde van het verhaal
wordt ingeleid. De boom laat de bladeren vallen en die zouden gaan
ontbinden, waarmee het einde ook een nieuw begin inluidt.
Met: “De
golven braken op het strand,” eindigt
de roman en daarmee komt een eind aan alles, zo lijkt het even. Toch
al eerder stond er dat de golf zich terugtrekt de zee. De verwachting
dat dit zelfde water weer komt aanrollen, eerst als een streep in de
verte en die vervolgens met stuifwater op het strand valt, is
onvermijdelijk. Deze cyclus past het boek, waarin natuur en leven zo
centraal staan. Niets laat die herhaalde terugkeer zo helder zien als de aanrollende
golven. Die zich alleen kunnen vormen door het weerkeren van het
water in de zee. Water dat leven brengt en weer meeneemt. De kringloop van het
leven is duidelijk aanwezig in de wegstervende vriendschap (eerst abstract bij Percival als idee van de onvermijdelijkheid, later concreet, zoals bij Rhoda) zoals vallende bladeren, opduikende
paddenstoelen en de ontbinding in het algemeen die voeding
creëert voor het leven daarna.
De golven lezen en herlezen is de aanbeveling, want dat is de dunne, en tegelijk volle roman waard.
Noot:
* Vanwege het
precieze, fijnzinnige en genuanceerde taalgebruik heb ik juist voor
een Nederlandse vertaling gekozen dat heeft dan op een minder voornaam punt als
dit wel een overkoombaar nadeel. In de Engels talige versie in onze kast herdrukt in 1977 door Panther
Books uit Londen (8e druk uit 1984) staat (p. 155): “What
song do we here – the owl's, the nightingale's, the wren's?”
Nachtegaal en winterkoninkje zijn in De golven goed vertaald. Van de uil is een
specifieke soort gemaakt, zelfs met een streeknaam, door de vertaalster naar het Nederlands, Gerardine Franken.
