maandag 22 januari 2024

Kronieken uit het land van de meest gelukkige mensen op aarde

Chronicles fom the Land of the Happiest People on Earth is een roman van Wole Soyinka. Hij verscheen bijna een halve eeuw nadat hij zijn vorige roman (Season of Anomy) publiceerde. In die tussenliggende jaren schreef hij wel een fors aantal toneelstukken en gedichten en in 1986 kreeg Soyinka de Nobelprijs voor literatuur, vanwege het brede culturele spectrum van zijn schrijven, dat gepaard ging met een po√ętische ondertoon die het drama van het bestaan vormgeeft, aldus de motivering.

Drama is niet het eerste wat deze titel oproept: de vrolijkste mensen op aarde belooft eerder een lof op het leven. De titel reageerde op een onderzoek waaruit bleek dat Nigerianen opvallen doordat ze zo opgewekt in de wereld staan. Je kent ze wel dat soort onderzoeken. Nigeria is overigens wel flink gekelderd op die ranglijst. De vragen komen ook als Nederland hoog staat bij velen op: hoe dan, waarom dan? Blijkbaar ook bij Soyinka en die kan dan bovendien het islamitische extremisme van Boko Haram*, politieke machinaties, geweld en corruptie aanhalen om de vragen met nog meer klem te stellen. Bovendien kan hij er een ironische titel van maken voor een roman die juist de andere kant van de samenleving laat zien, daar waar iemand bij een bushalte door een zwaaiend zwaard zijn hoofd verliest.

Want dat is wat in dit boek gebeurd. In plaats van in vrolijkheid belanden we al snel in de narigheid. Het hoofdkarakter in de Kronieken is de chirurg Kighare Menka die betrokken wordt in een groep die handelt in menselijke ledematen. Diezelfde Menka wordt ook nog eens gedecoreerd vanwege zijn inzet voor slachtoffers van Boko Haram. Hij heeft heel wat mensen weer in elkaar genaaid. Zelf meent hij dat dit terroristische geweld niet eens de ergste kwaal is die Nigeria treft.

Geweld is immers overal. Een tanker de ontploft, een trein die ontspoort, een politieman die soms gewoon vindt dat een automobilist weg moet (ook al heeft die het recht er te zijn) en die dan in elkaar slaat en niet zelden laat omkomen onderweg naar het politiebureau, zogezegd voor ondervraging. Zou de constatering dat jongeren die een ledemaat verloren, vervolgens gekwetst op een islamitische school zitten (almajiri), een reservoir voor Boko Haram vormen om uit te werven, ook voor soortgelijke gevallen elders in de wereld gelden. Dat vraag ik me als lezer in tijden van Gaza onvermijdelijk af (en de vraag stellen is als het beantwoorden ervan).

Menka's jeugdvriend Diyole Pitan-Payne is van goede komaf en ingenieur in Lagos. Diyole is uitgekozen als vertegenwoordiger van Nigeria bij de Verenigde Naties. Voordat het zover is wordt hij echter zwaar getroffen bij een bomaanslag. Zijn lichaam wordt in aller haast (en met tegenwerking vanuit de familie) naar Zwitserland gebracht om daar medische hulp te krijgen. Maar het land van de opgewektheid verlaten is nog niet zo gemakkelijk. Alles lijkt in orde, maar een kleinigheid is voldoende om het hele transport te stoppen. Wil er eerst iemand omgekocht worden? Een prominente positie inzetten, bleek ook voldoende om de boel weer in beweging te krijgen. En zo gaat Diyole weinig elegant van Afrika naar Eruopa.

Ook in Zwitserland loopt alles anders dan zou moeten. Als Diyola daar sterft dan moet hij er volgens de familie ook begraven worden. Niemand die het begrijpt, hij hoort in Nigeria, zelfs in zijn eigen wijk, maar de familie is onvermurwbaar. Wat is er nu mooier dan op een goed verzorgde begraafplaats te liggen, waar de bloemen blijven staan en niet opgegeten worden door de geiten. In Nigeria hebben de mensen geen gevoel voor schoonheid, weet de schoonzus van de overledene. Vrijwel niemand is dit met haar eens. Waarom komt er geen applaus dat Europa als eindbestemming voor Duyole is gekozen? Zo wordt een begrafenis in Salzburg een ironisch commentaar op Westers superioriteitsdenken zelfs bij een ter aarde stelling. Het boek staat bol van dergelijke spelletjes met ernst, schijn en scherts.

Wie zat er eigenlijk achter de aanslag? Welke rol speelt de familie of de leider van de politiek partij POMP, premier Sir Goddi? Wat en wie is de leider van de religieuze secte Papa Davina? De kroniek werkt traag maar gestaag naar het plot. Het boek heeft het karakter van een thriller, een who done it verhaal. Maar misschien is dit niet het belangrijkste van het werk. Het gaat ook over de inzet voor een getroffen vriend, en over de rouw nadat hij gestorven is. De situatie is grotesk en macaber, maar raakt wel veel emoties die bij het gemis door overlijden passen.

Niet iedereen is overtuigd van de literaire waarde van het boek. Zelf had ik flink wat moeite met het pittige Engels waarin het geschreven is. Maar regelmatig trof het boek. Ook door zijn kritiek op machinaties en corruptie. Soyinkna is lange tijd een tegenstander geweest van autoritarisme, corruptie en religieus fundamentalisme. Hij is een inspirerende figuur voor iedereen die geeft om waarheid en gerechtigheid. Hij geeft deze ironische roman een vorm die bijblijft, al is het maar de beeldende scene aan de rand van het graf waar Diyola uiteindelijk toch begraven wordt. Alleen vanwege dat beeld is het boek het waard gelezen te worden.

Noot:
* Een voorloper van Boko Haram wordt genoemd Maitatsine die maar in twee talen een wiki lemma heeft (Engels en Hausa).


Geen opmerkingen: