De hier besproken versie van Once in Europa is een samenwerking met fotografe Patricia Macdonald. Het is tweede deel van John Bergers' trilogie Into their labours over het verdwijnen van de kleine boeren uit Europa. Het eerste deel is Pig Earth (1979) en het derde deel Lilac and Flag (1990).
De drie boeken behandelen de beroepsgroep gebonden aan het land waaraan ze haar bestaan ontleent. Deze boeren worden geconfronteerd met de moderniteit die hun leven op de helling zet en hun hele hele groep uit Europa doet verdwijnen. Het is niet alleen de kleine boer die daarmee verdwijnt, maar ook een levensstijl.
De oudere generatie moet zich neerleggen bij het verlies van de volgende die eruit stapt. Zij kiezen voor een leven dat ruimer is dan dat van hun ouders en minder met het land en meer aan de ontwikkelingen elders in de samenleving en economie gebonden is. Oma kon nog leven van het verhuren van haar bok, die om viriel te blijven 's winters in huis mocht wonen. De dochter doet productiewerk in de dichtbij zijnde stad.
Dit tweede deel speelt grotendeels in
de jaren vijftig van de vorige eeuw. Het begint met de observatie van
een klaproos, van de harde knop tot de tere uitbundig rode bloem,
“het meest overdonderende scharlaken dat in de velden kan worden
gevonden.” Zo wordt de bloem
op de schaars bedrukte eerste pagina beschreven en afgebeeld als
fraaie bloem in de Franse Alpen en los geschreven van de symbolische
waarde die wij mensen aan de poppy
hebben geplakt. Hij krijgt weer zijn eigen diep rode betekenis. Als
contrast staat een er een foto van helder blauwe licht bewolkte hemel
naast. Kleine uitstapjes zijn deel van het verhaal.
De intelligente Odile de dochter van
een kleine boer is het hoofdpersonage. Het boerengezin waar ze
geboren is, leeft naast een nieuw gevestigde fabriek voor de
productie van een mangaanlegering. De smelterij heeft baat bij de opwekking
van witte steenkool en die is juist in de bergen te winnen. De infrastructuur ervan gaat onvermijdelijk
steeds meer de omgeving overheersen en de boerderij insluiten.
De fabriek trekt arbeiders van elders en zij die van buiten komen
slapen ter plekke in acht barakken voorzien van een letter. Samen
vormen die I N E U R O P A. Er komen er veel meer arbeiders dan
van te voren gemeld, zo heeft de fabriek meer geheimen en
verrassingen, veel meer dan de traditionele gemeenschap had (en die
in Pig Earth zijn beschreven).
Odile wordt getrokken door de
grotere ruimte en gaat in op de avances van een arbeider met een
Oekraïens-Russische (dat kon je destijds nog zonder ongemakkelijk gevoel schrijven) achtergrond.
Deze Stephan kwam terecht in Zweden, werd zeeman; voer, landde ergens
en ging tenslotte werken in de fabriek in Frankrijk. Daar leert hij
de boerendochter kennen. Haar stap uit de eigen groep wordt niet
gewaardeerd door gezinsleden en omgeving. Maar wat ze in haar hoofd
heeft … ja inderdaad dat doet ze en daarvan is ze niet af te
brengen.
Ze gaat elders werken. Haar leven neemt afstand
van het boeren verleden en vindt een plek in de kapitalistische
industriële wereld die zich opdringt, inclusief de giftige vervuiling
waarmee dit gepaard gaat. Ouderschap, liefde, het verlies ervan en weer vinden tekeken haar leven samengevat in een grove schets. Ze kijkt tenslotte voldaan terug.
Er is sprake van
tragiek, tederheid en het openen van de persoonlijke leefwereld. Dat
laatste kan volgens Odile ook zonder Parijs te zien.
Het regent kussen
en liefkozingen dalen neer
tot de vloed van tederheid
het nest overspoelt
zo
dicht de schrijver idyllisch, maar als je gewend bent naar de natuur
te kijken, dan ken je de kwetsbaarheid van het nest.
Deze
versie van het boek valt vooral op door de foto's van Macdonald. Lang
niet altijd is (meteen) te zien wat ze afbeelden. Sommige zijn heel
dichtbij het onderwerp gemaakt, anderen uit de lucht geschoten. Het zijn beelden van landschap
met schaduwen, sneeuw, bomen en er zijn foto's van
gebruiksvoorwerpen, textiel, gebouwen en delen ervan, en met een stuw en
huisjes in het landschap. Vervreemdend zijn er veel. Dat begint al
met het beeld van de koeienvacht op boekomslag. De uitstekende botten
geven de herkenbare vorm aan het beeld. Andere foto's zijn niet te
ontcijferen. Of er is gewoon gras, dat door die gewoonheid een extra
lading krijgt. Angus Macdonald, de man van de fotografe, is piloot
dat maakte de luchtfoto's mogelijk.
De uitbundige
illustratie (waar foto's hele soms opeenvolgende pagina's vullen)
betekent dat je tijdens het lezen door de afgelegen omgeving wordt
gevoerd en als het boek uit is rustig nog een paar keer door het werk
kan gaan om je te verbazen over hoe de realiteit een vervreemdende
impressionistische indruk kan maken.
Berger zocht naar
manieren om zijn vertellingen anders te brengen. Dit is een van de
door hem gebruikte middelen. Intussen zie je een manier van leven
verdwijnen en plaats maken voor een andere economie, waar de
menselijke maat ontbreekt. De tekst is niet nostalgisch, maar wekt
dit gevoel wel enigszins op, terwijl je tegelijkertijd beseft dat de
vrijheid van Odile, niet die van haar moeder was. Wat dat betreft is
een stap vooruit gezet, waard om te beschermen. Met een stinkende
geitenbok in je keuken wonen? Nee bedankt. Giftige productie in je
achtertuin? Doe maar niet. Iets dichter bij de natuur, het milieu,
zullen we onze route moeten gaan zoeken. Dat is wat na het lezen blijft hangen.
De
trilogie
Pig
Earth (1979)
Once in Europa (1983, versie die ik las is uit 1987)
Lilac and Flag (1990)
Geen opmerkingen:
Een reactie posten