Of
mice and men (1937) van John
Steinbeck pak ik uit een weggeefkast in
Wijk aan Zee. Afgelopen zomer las ik The
Grapes
of Wrath en dat
had indruk gemaakt. Nog meer dan dat boek heeft dit een zweem dat het
een middelbare scholierenboek is. Inderdaad staat deze versie vol
strepen, aanduidingen en achterin is zelfs een korte samenvatting
geschreven. Iemand heeft de Penguin uitgave uit 1993 gebruikt voor school. Bovendien draagt het binnen op de kaft 'n stempel van een kleinschalig gymnasium in Velsen-Zuid.
De uitgever zet het boek in een korte inleiding
neer als een van de drie werken van Steinbeck over de werkende klasse van
Californië. Samen met de twee hiervoor al genoemde boeken, uit de tweede
helft van de jaren dertig, behoort ook In
dubious battle daartoe.
Als ik
de cover zoek vind ik die op een pagina waar een onderwijzeres wordt
geïnterviewd over haar lessen rond dit boek. Ze vertelt dat
gesprekken met ouders nodig zijn om hen duidelijk te maken waarom
het gelezen moet worden. Zij vinden veeal dat hun kinderen er nog
niet aan toe zijn. Dat is de politiek correcte aversie. Er is ook
een ronduit conservatieve weerstand. Het boek was weliswaar meteen populair,
maar werd ook gezien als een werk dat verboden moest worden.
“Aanklachten waren onder meer dat het ‘godslasterend’ is, ‘ziekelijke en deprimerende
thema’s’ bevat en de auteur zich tegen het ondernemerschap keert. Anderen
noemen het ‘denigrerend tegenover Afro-Amerikanen, vrouwen en
ontwikkelingsstoornissen’,” zo
wordt in
het artikel gesteld.
Lerares Jodie Scales gebruikte het
boek al vijf jaar in haar lessen Engels aan de middelbare school van
Selma (Indiana). Voor haar is het onder meer waardevol, omdat “het
morele en ethische kwesties behandelt binnen de structuur van een
verhaal.” Het draait daarbij
bijvoorbeeld om vormen van geweld en misdaad. Misdaad die te
begrijpen is, andere daden die meteen afkeer oproepen of juist
tragisch zijn en handelen waarvan de achtergrond niet meteen
duidelijk is.
De
structuur is eenvoudig. Het verhaal begint waar het eindigt en speelt
tussendoor rond het erf van een boerderij. Hooguit wordt kort
afgedwaald naar vroeger of gedroomd van de toekomst. De kleine en
intelligente George zoekt naar werk samen met de grote oersterke en
simpele Lennie. Die tweede is kinderlijk, maar ook lief. Verder is er nog een
hand vol uitgesproken personages. Van de zwarte knecht Crooks, via de
capabele voorman Slim naar de door een arbeidsongeval gehandicapte Candy.
Crooks werkt
het langst van allen op de boerderij. Hij heeft een woonruimte in de
schuur bij de paardenstallen. Hij hoort er niet echt bij en als hij
dat even vergeet dan zet de vrouw van de boerenzoon hem meteen op
zijn plaats. Hij krimpt ineen en cijfert zichzelf
vervolgens helemaal weg. Het rascisme in woord en daad werkt om hem
eronder te houden. De vrouw prent hem zijn plaats in op uiterst
vileine manier. Die echtgenote is een flirt van de eerste orde en zoekt
toenadering tot alle mannen die ze tegenkomt. Haar man Curley is
jaloers, agressief en een goede bokser. Die combinatie hangt als een
dreiging boven de boerderij en vooral boven Lennies hoofd. Hij wordt
gewaarschuwd dat het een vrouw is als een val waar je gemakkelijk in
stapt.
De vriendschap tussen Lennie en George verbaast de
anderen op de boerderij. Die ingewikkelde band is een van de
thema's van of Mice and Men.
George is continue bezig om de kinderlijke Lennie te behoeden voor
een misstap die verdergaat dan het te hardhandig om gaan met de
dieren waar hij zonder terughoudendheid van houdt. Het zal een keer
misgaan, voordat ze samen op een idyllisch boerderijtje met
haard en wat dieren van henzelf zullen zitten – waar ze zich niet het
ongans hoeven te werken – en zelfs in die droomsituatie zullen de
problemen niet uit te sluiten zijn.
De vrouw van Curley
krijgt geen eigen naam, ze ís de vrouw van. Een vorige lezer heeft achterin opgeschreven dat ze mentaal gehandicapt
is. Dat lijkt een correcte diagnose van haar gedrag. Al is het ook
een vrouw die aan haar eigen lot wordt overlaten (de valium wordt
hiervoor pas later
een 'oplossing') door haar patserige man. Diezelfde persoon schrijft: “ironisch genoeg wordt ze het
grootste obstakel om de droom te verwezenlijken.”
Verder wordt genoteerd dat het verhaal speelt tijdens de
crisis van de jaren dertig. Een tijd met wurgende slechte
werkomstandigheden en grote armoede. Ook dat tekent het verhaal. Het
ligt nu meer voor de hand om het te koppelen aan de Black Lives
Matter beweging. Of aan een ander thema dat nog steeds speelt: de
wijdverbreide aanwezigheid van vuurwapens in de samenleving van de
Verenigde Staten. Een verschijnsel dat de al aanwezige problemen
onbeheersbaarder maakt.
Crooks gelooft niet veel van dat boerderijtje
waar George en Lennie van dromen. Hij heeft al teveel mannen met een
zelfde gedachte gezien die nooit zo ver kwamen, omdat ze hun geld
opdronken en naar de hoeren brachten.
Ik kreeg inderdaad begrip voor de geweldsmisdaden. Dergelijk
meeleven ligt in de lijn van het verhaal, maar blijft ook verontrustend.* Dat je als
onderwijzeres het boek graag gebruikt valt daarom te begrijpen. Het
verhalend beschrijven van misstanden is literair interessant, maar ook een begin
van een gesprek en in de praktijk het begin van een oplossing.
Noot:
* Het deed me denken aan de eerste ik keer dat ik dat gevoel had bij het kijken naar Los Santos Inocentes van regiseuir Mario Camus; een film die eveneens op een boerderij speelt, maar dan in de Spaanse jaren zeventig onder dictator Franco.
