Het onrecht van de sterkste

Hoe organiseerde je een staking in de jaren dertig van de vorige eeuw in de Verenigde Staten? Daar hoorde ook bij “te leren hoe je stencils maakte en je een stencilmachine bedient.” Dit organisatie vraagstuk is een belangrijk onderwerp in het boek Het onrecht van de sterkste (1936). (De oorspronkelijke Engelse titel is In dubious battle, en dat is een niet onbelangrijk gegeven om het boek op waarde te schatten, maar daarover later.)

Het is geschreven door John Steinbeck en speelt in een zeer gewelddadige omgeving, waar vele linkse mensen verdwijnen om nooit meer gezien te worden. Al in het begin van het boek leren we hoe een van de hoofdrolspelers Mac en zijn moeder werden aangepakt toen de eerste een toespraak had gehouden over dat mensen van de honger stierven in het land.
     Het verhaal is overigens geënt op stakingen in Californië.*

Het boek doet sterk denken aan de Grapes of Wrath. Het heeft zelfs grote invloed op dat boek gehad, bijna als een soort voorstudie. Toch verschilt het ook wezenlijk van deze Steinbeck klassieker: niet een familie, maar twee communisten zijn de protagonisten; niet de ellende maar de vorm van de organisatie tegen de misère staat centraal; en er is nauwelijks een reisgeschiedenis naar de plaats van handeling, het begint vrijwel meteen – na een korte treinreis – tussen de fruitbomen. Al snel is sprake van een staking door een paar duizend plukkers. Anderzijds draait het in beide romans om uitgebuite seizoensarbeiders die leven in erbarmelijke omstandigheden en er is de machtsconcentratie van de grote telers die alle middelen in zetten (of het toestaan) om hun macht te behouden.

Wat opvalt is dat Mac en Jim, de beide organisatoren die de staking initiëren, zeer koel en zakelijk en nauw en strak gericht naar de strijd kijken. Liefdesverhoudingen en genot leiden in hun visie af van wat echt belangrijk is. Emoties en burgerlijke idealen moeten de strijd niet in de weg staan. Het aftuigen van een schooljongen, zodat de sporen van zijn gezicht te lezen zijn, moet bijvoorbeeld voorkomen dat andere schooljongens ook menen het kamp ongestraft aan te kunnen vallen. Verder is er de verfoeide, maar hier herhaaldelijk bewierookte houding, dat je zoveel mogelijk moet werken. Apparatsjiks zou je hen kunnen noemen, waarvoor je desondanks toch ook sympathie voelt.

De voorzitter van de Fruittelersbond komt naar het stakerskamp met een voorstel om de staking te beëindigen en het plukloon een pietsje te verhogen, maar wel minder dan de eerdere verlaging die juist aanleiding was voor de staking. Als de stakers daar niet op in gaan stelt hij dat de Verenigde Staten groot zijn geworden omdat iedereen meehielp. “De Amerikaanse werkkrachten zijn de beste ter wereld en worden het best betaald,” voegt hij daar aan toe. Waarop de gekozen voorzitter van de stakers nijdig reageert met: “Stel dat een Chinees een halve cent per dag krijgt, wat dan nog als hij daarvan kan bestaan? Wat kan het ons verdommen wat we krijgen als we honger moeten lijden?” Als het pleidooi van de fruitteler niet werkt, gaat hij dreigen met geweld en maakt de communistische organisatoren zwart.

Het boek behandelt de waarde van een staking in de vorming van een strijdbaar klasse bewustzijn, ook als het gewenste resultaat uitblijft. De stakers werken samen en smeden banden en zien hoe onrechtvaardig het systeem is. Hoe harder de staking des meer de arbeiders er achter komen “hoe sterk ze zijn als ze zich verenigen.” Als een oude mopperkont uit de boom valt tijdens de pluk door de slechte ladder die hij kreeg, zieden zijn mede plukkers van woede. Hij ligt bewusteloos op een geknutselde brancard. Zo heeft die ouwe sok tenminste nog enige waarde, merkt Mac op met slechts de strijd in gedachte en niet het leed van de man. Dergelijke harteloosheid komt terug als een onbuigzaam woedende kameraad van zijn communistische groep wordt neergeschoten. Ook dat leidt tot het aanwakkeren van de strijd en de opmerking: “Hij heeft voor het eerst van zijn leven echt iets nuttigs gedaan.”
     Bij Jim werkt de volledige inzet bij de staking goed. Hij vertelt dat zijn betrokkenheid hem goed doet en zijn gevoel van eenzaamheid heeft verdreven.

De dokter die Mark naar het kamp met stakers heeft gehaald, merkt bij het inzetten van de gevallen man voor propagandistische doeleinden snuivend op: “Altijd een vriend van de mensheid. Allemachtig, jij bent een schorpioen Mac! Als ik aan de andere kant stond en de baas was, zou ik jou eruit pikken en je neerschieten.” Ook de voorzitter van de stakers zegt na het in koele bloede aftuigen van de genoemde schooljongen: “Jezus, jij bent een wrede rotzak, Mac.”

Het is de vraag of Steinbeck zelf aan het woord is door Jim en Mac of dat je deze moet zien als fictieve hoofdpersonages die hij schildert zonder hun ideeën en aanpak geheel te delen. Dat het aftuigen van een schooljongen in Het onrecht.... niet het gewenste resultaat heeft, lijkt al op het tweede te duiden.

De Engelse titel komt uit het verhalende gedicht Paradise Lost** van John Milton. Hier een fragment uit de 2e editie uit 1674: 

Innumerable force of Spirits arm'd
That durst dislike his reign, and me preferring,
His utmost power with adverse power oppos'd
In dubious Battel on the Plains of Heav'n,
And shook his throne.   What though the field be lost?
All is not lost; the unconquerable Will,
And study of revenge, immortal hate,
And courage never to submit or yield:
And what is else not to be overcome?

De keuze voor de titel uit dit gedicht door Steinbeck geeft aan dat de uitkomst van de strijd onduidelijk is. De wraak uit het gedicht wordt ook door de dokter aangehaald als hij zijn vrees uitspreekt dat de mens bezig is zich blind, gewelddadig, en gedreven door haat te ontworstelen aan het verleden naar een toekomst die ze niet kan voorzien noch begrijpen, dat geldt voor ook de stakers die hij helpt.
    Bovendien er is nadrukkelijk meer dan de staking zelf. Welke rol speelt twijfel, wat is de invloed van de groep? Hoe gebruik je die dynamiek? Heiligt het doel de middelen? Wat als de middelen de overhand nemen, zoals de dokter beweert? Steinbeck zelf is klip-en-klaar over zijn positie in een brief uit januari 1935 aan een bevriend schrijver:

“Ik heb een kleine slag in een boomgaard vallei gebruikt als symbool voor de eeuwige, bittere strijd die de mens met zichzelf voert. (…)

Ik wilde slechts een bewustzijn registreren, zonder te oordelen, het gewoon vastleggen. Ik denk dat het de kracht heeft, bijna de waanzin, die van de massa kan uitgaan.”

Het heeft een wrang, maar schrijnend beeld opgeleverd. Over het geweld dat hij noemt wordt geschreven dat dit strookte met de feiten.*** De overeenkomsten tussen fictie en realiteit worden uitgewerkt. De website verbonden met het Martha Heasley Cox Center voor Steinbeck Studies stelt dat de donkere ironische en het cynische schets van het kapitalisme, patriottisme en burgerwachtgeweld vragen oproepen bij veel traditionele waarden in de Verenigde Staten en suggereren dat er iets fundamenteel mis is met een economisch systeem dat werknemers uithongert en onderdrukt. Ze beschrijft ook hoe verzet daartegen wordt georganiseerd en (op korte termijn) het onderspit delft.
    Anderzijds blijven ook vraagtekens bij de methoden en ideeën van de leden van de communistische partij niet ongenoemd.

Het eerste deel van de ‘dust bowl’-trilogie die Steinbeck tussen 1936 en 1939 schreef en die de strijd van gewone arbeiders die gevangen zaten in de maalstroom van de Grote Depressie onderzocht, ging met Het onrecht van de sterkste stevig van start. Het boek heeft een levendig debat opgeleverd met commentaar uit alle mogelijke hoeken.

Noten:
* Volgens Jackson J. Benson en Anne Loftis in het artikel 'John Steinbeck and Farm Labor Unionization: The Background of "In Dubious Battle"' combineert Steinbeck waarschijnlijk voorvallen uit twee stakingen: de perzikstaking in Tulare County en een staking in de katoen die eveneens plaats vond in 1933. De informatie over de gebeurtenissen had hij direct van de leiders van de landarbeiders; genoemd worden o.a. Cicil McKiddy and Pat Chambers.
** Een vertaling door W. Jonkernaar het Nederlands:

Een talrijk Geestenheir dat niet berustte
in zijn bewind, verkoos mij boven hem.
Wij confronteerden op de hemelvelden
zijn macht met tegenmacht. Onzeker was
de krijgskans, en zijn troon bleek wankelbaar.

Is 't van belang een veldslag te verliezen?
Veel bleef behouden: dodelijke haat;
de kracht en moed om nooit voor hem te zwichten;
de onverzettelijke wil tot wraak.
Niets is onoverkomelijk.

*** De overeenkomsten tussen fictie en realiteit worden gedetailleerd uitgewerkt in de scriptie: John Steinbeck as a social reformer door Winston Maxwell Jessup (Ottawa, 1963).

Cannery row

Het Nederlandse strandleven speelt op zand. In England heeft men het vaak met enthousiasme over de getijdenplassen die achter blijven tussen de rotsen. Ze zitten vol leven. In Cannery row van John Steinbeck verzamelen Doc en zijn medewerker Hazel daaruit dieren die worden besteld door onderzoekers uit de Verenigde Staten. Dat leven met zijn vormen en kleuren in het zilte water wordt met verve beschreven:

“Zeesterren trekken over mossels en zeeslakken*, ze plaatsen de miljoen zuignapjes en trekken dan traag met hun enorme kracht tot de prooi heeft losgelaten van de rots. En dan komt de maag van zeester naar buiten en omvat het voedsel. Oranje en gespikkeld en fluitvormige zeeslakken glijden gracieus over de rotsen, hun jurken bewegen als de kleding van Spaanse dansers.”

Deze beeldendende beschrijving is een deel van een langere tekst over het leven in de plassen en er komen er later in het boek nog meer. Het mondt zelfs uit in een nog macaberder beeld dan het ook al redelijk brute gedrag van zeesterren.

Steinbeck is een man van vele beroepen geweest, waaronder marine bioloog en hij leidde wetenschappelijke expedities, zoals het korte voorwoord De vele levens van John Steinbeck vermeldt. Zijn kennis zet hij als schrijver om in fraaie beelden. Al staat een ander, Ed Ricketts, model voor het hoofdpersonage Doc, de bioloog van Western Biological Laboratory. Steinbeck trok in het echte leven met Rickets op en was sterk betrokken bij het instituut dat Pacific Biological Laboratories heet. Het was niet alleen een maritiem onderzoekscentrum, maar ook een verzamelplaats voor intellectuelen van verschillend pluimage.

Cannery row is de strook langs de kust waar vis wordt aangevoerd en ingeblikt, maar niet alleen een gebied voor wetenschap en industrie, ook een plaats waar mensen aan de rand van de samenleving leven, van luie levensgenieters, tot dronkaards, hoeren, vechtersbazen, kunstenaars, mislukkelingen, een Chinese winkelier en af en toe een marineman. Doc is vriendelijk en behulpzaam. Hij leeft midden in die wereld en ziet er het mooie van in. Hij is aardig tegen vrijwel iedereen, uit alle verschillende groepen. Die opstelling leidt wel eens tot teleurstelling en tegenslagen als er imand gebruik maakt van zijn houding. Maar met zijn vriendelijke benadering geeft hij licht in die op het eerste gezicht donkere omgeving en wekt de genegenheid van zijn omgeving.

Toch wordt hier geen Utopia geschilderd in pasteltinten. Frankie, is een jongen die sociaal onhandig is en met een slecht ontwikkelde motoriek en weinig gevoel voor grenzen. Hij kan niet naar een instelling, want dat kost geld én hij heeft geen ouders die daarvoor willen en kunnen betalen. Sterker nog hij wordt mishandeld in de familiekring en om het helemaal hemeltergend te maken pleegde zijn vader zelfmoord. Als het mis gaat met de jongen dan ziet zelfs Doc geen echte uitweg voor hem meer. Een jongen als Frankie zou opgenomen moeten worden in de samenleving en daar ondersteund, zo is de visie die hier stuit op de harde realiteit van de maatschappelijke orde die de oplossing zoekt in medicijnen en opsluiting. De man die overal en altijd weet wat er moet gebeuren om een miskleun recht te breien, een probleem weer op te lossen, staat nu met lege handen en botst op de maatschappelijke wanorde. (Overigens zijn er ook voorbeelden van oplossend vermogen bij anderen. Zie p. 24 scriptie voor een opsomming).

Ook niet bij een ideale wereld lijkt te horen dat er veel klappen worden uitgedeeld in Cannery row en Doc doet daar volop aan mee. Het doet hem zelfs goed. De grootste vechtpartij speelt bij zijn huis. De prostituees op zijn feestje houden daarbij hun schoenen met naaldhakken bij de neus vast om de aanvallers eventueel een klap op het hoofd te geven met de hak.

Cannery row is zowel een verhaaltje (met daarin verweven kleinere verhaaltjes) als een maatschappij visie verpakt in een roman met oog voor psychologische mechanismen in het samenleven tussen mensen en de ontwikkeling van het individu. Er zijn nogal wat studies over het boekje (de uitgave die ik las is 124 pagina's) waar dit wordt uitgewerkt. Uitleg loopt van Taoïstische (met aandacht voor vervreemding), samenhang tussen mens, plant en dier, tot Marxistische visies**.

Frankie wil een klok wegnemen als cadeau voor Doc. Het draait niet in eerste plaats om het uurwerk, maar om een bronzen beeldje dat er op staat van Joris die de draak heeft gedood. Franky vind Joris lijken op Doc. Los van de tragiek, is het juist dit deel van Cannery row dat het fijn maakt het te lezen. Problemen lossen zich vaak vanzelf op en anders moet je ze op een verstandige manier te lijf gaan of dit nu is in contact met anderen of het gedwongen voeden van een hond die ziek wordt omdat hij niet meer eet. Samenleven zelfs in een stinkende omgeving, waar gokkers, hoeren, dronkaards, zwervers en artiesten leven, iedereen dus eigenlijk, is goed mogelijk als we wat rekening houden en initiatief nemen en dat hoeft niet saai te zijn. Naast een mooie roman en een optimistische blik, levert dit ook een welkom advies. En Joris bleef ook niet zitten, maar pakte het probleem aan.

Het is ironisch dat het boek dat zich keert tegen consumentisme van Cannery row juist een bekende plaats heeft gemaakt die je moet verkennen en waar je moet komen winkelen en eten. Van de haveloze gebouwen aan de kust op de kaft van het boek is het veranderd in een vlotte hippe bestemming om wat te kajakken, te winkelen en goed te eten en dit heeft ook negatieve gevolgen.***

Noten:
* De wiki over de zeeslakken (nudibranchs) laat een tweetal mooie voorbeelden zien, waaronder een met oranje stippen.
** “Steinbeck undoubtedly channels Marx, but he does so in such a way that he seems to be simply arriving at the same conclusions almost one hundred years later.” en “The alignment between Steinbeck‟s personal philosophy and Marxism is undeniable, and with the basic principle of the phalanx as the foundation of his thinking, Steinbeck shares a strong bond with the basis of Marx‟s own philosophy (…) while Marx is applying the power of collectivity in a purely political apparatus, Steinbeck treats the phalanx as something mystical or even religious,” stelt Shawn Mark Jasinski in John Steinbeck as a radical novelist, mei 2008.
*** Een zoektocht op het internet levert daarvan meteen een beeld. Op de website Coastal Resilence wordt gesteld: “Southern Monterey Bay’s coastal habitats face numerous anthropogenic threats, the most significant of which are: erosion and sediment budget disruption; trampling; and conflicting land use in the form of shoreline development for agriculture, industry (sand mining), residential development, commercial use (hotels and businesses), military use (Fort Ord), and even transportation (roads and highways that bisect coastal habitat connectivity).”

 

Of mice and men

Of mice and men (1937) van John Steinbeck pak ik uit een weggeefkast in Wijk aan Zee. Afgelopen zomer las ik The Grapes of Wrath en dat had indruk gemaakt. Nog meer dan dat boek heeft dit een zweem dat het een middelbare scholierenboek is. Inderdaad staat deze versie vol strepen, aanduidingen en achterin is zelfs een korte samenvatting geschreven. Iemand heeft de Penguin uitgave uit 1993 gebruikt voor school. Bovendien draagt het binnen op de kaft 'n stempel van een kleinschalig gymnasium in Velsen-Zuid.

De uitgever zet het boek in een korte inleiding neer als een van de drie werken van Steinbeck over de werkende klasse van Californië. Samen met de twee hiervoor al genoemde boeken, uit de tweede helft van de jaren dertig, behoort ook In dubious battle daartoe.

Als ik de cover zoek vind ik die op een pagina waar een onderwijzeres wordt geïnterviewd over haar lessen rond dit boek. Ze vertelt dat gesprekken met ouders nodig zijn om hen duidelijk te maken waarom het gelezen moet worden. Zij vinden veeal dat hun kinderen er nog niet aan toe zijn. Dat is de politiek correcte aversie. Er is ook een ronduit conservatieve weerstand. Het boek was weliswaar meteen populair, maar werd ook gezien als een werk dat verboden moest worden. “Aanklachten waren onder meer dat het ‘godslasterend’ is, ‘ziekelijke en deprimerende thema’s’ bevat en de auteur zich tegen het ondernemerschap keert. Anderen noemen het ‘denigrerend tegenover Afro-Amerikanen, vrouwen en ontwikkelingsstoornissen’,” zo wordt in het artikel gesteld.

Lerares Jodie Scales gebruikte het boek al vijf jaar in haar lessen Engels aan de middelbare school van Selma (Indiana). Voor haar is het onder meer waardevol, omdat “het morele en ethische kwesties behandelt binnen de structuur van een verhaal.” Het draait daarbij bijvoorbeeld om vormen van geweld en misdaad. Misdaad die te begrijpen is, andere daden die meteen afkeer oproepen of juist tragisch zijn en handelen waarvan de achtergrond niet meteen duidelijk is.

De structuur is eenvoudig. Het verhaal begint waar het eindigt en speelt tussendoor rond het erf van een boerderij. Hooguit wordt kort afgedwaald naar vroeger of gedroomd van de toekomst. De kleine en intelligente George zoekt naar werk samen met de grote oersterke en simpele Lennie. Die tweede is kinderlijk, maar ook lief. Verder is er nog een hand vol uitgesproken personages. Van de zwarte knecht Crooks, via de capabele voorman Slim naar de door een arbeidsongeval gehandicapte Candy.

Crooks werkt het langst van allen op de boerderij. Hij heeft een woonruimte in de schuur bij de paardenstallen. Hij hoort er niet echt bij en als hij dat even vergeet dan zet de vrouw van de boerenzoon  hem meteen op zijn plaats. Hij krimpt ineen en cijfert zichzelf vervolgens helemaal weg. Het rascisme in woord en daad werkt om hem eronder te houden. De vrouw prent hem zijn plaats in op uiterst vileine manier. Die echtgenote is een flirt van de eerste orde en zoekt toenadering tot alle mannen die ze tegenkomt. Haar man Curley is jaloers, agressief en een goede bokser. Die combinatie hangt als een dreiging boven de boerderij en vooral boven Lennies hoofd. Hij wordt gewaarschuwd dat het een vrouw is als een val waar je gemakkelijk in stapt.

De vriendschap tussen Lennie en George verbaast de anderen op de boerderij. Die ingewikkelde band is een van de thema's van of Mice and Men. George is continue bezig om de kinderlijke Lennie te behoeden voor een misstap die verdergaat dan het te hardhandig om gaan met de dieren waar hij zonder terughoudendheid van houdt. Het zal een keer misgaan, voordat ze samen op een idyllisch boerderijtje met haard en wat dieren van henzelf zullen zitten – waar ze zich niet het ongans hoeven te werken – en zelfs in die droomsituatie zullen de problemen niet uit te sluiten zijn.

De vrouw van Curley krijgt geen eigen naam, ze ís de vrouw van. Een vorige lezer heeft achterin opgeschreven dat ze mentaal gehandicapt is. Dat lijkt een correcte diagnose van haar gedrag. Al is het ook een vrouw die aan haar eigen lot wordt overlaten (de valium wordt hiervoor pas later een 'oplossing') door haar patserige man. Diezelfde persoon schrijft: “ironisch genoeg wordt ze het grootste obstakel om de droom te verwezenlijken.” Verder wordt genoteerd dat het verhaal speelt tijdens de crisis van de jaren dertig. Een tijd met wurgende slechte werkomstandigheden en grote armoede. Ook dat tekent het verhaal. Het ligt nu meer voor de hand om het te koppelen aan de Black Lives Matter beweging. Of aan een ander thema dat nog steeds speelt: de wijdverbreide aanwezigheid van vuurwapens in de samenleving van de Verenigde Staten. Een verschijnsel dat de al aanwezige problemen onbeheersbaarder maakt.

Crooks gelooft niet veel van dat boerderijtje waar George en Lennie van dromen. Hij heeft al teveel mannen met een zelfde gedachte gezien die nooit zo ver kwamen, omdat ze hun geld opdronken en naar de hoeren brachten.

Ik kreeg inderdaad begrip voor de geweldsmisdaden. Dergelijk meeleven ligt in de lijn van het verhaal, maar blijft ook verontrustend.* Dat je als onderwijzeres het boek graag gebruikt valt daarom te begrijpen. Het verhalend beschrijven van misstanden is literair interessant, maar ook een begin van een gesprek en in de praktijk het begin van een oplossing.

Noot:
* Het deed me denken aan de eerste ik keer dat ik dat gevoel had bij het kijken naar Los Santos Inocentes van regiseuir Mario Camus; een film die eveneens op een boerderij speelt, maar dan in de Spaanse jaren zeventig onder dictator Franco.

The Grapes of Wrath

The Grapes of Wrath (1939) van John Steinbeck stond al jaren in de kast. Het is een uitgave die van mijn schoonvader is geweest: meer een bouwpakket dan een boek. De goedkope uitgave uit 1946 was mogelijk door de enorme verkoop van eerdere uitgaven. Hij valt ¾ eeuw later van ellende uit elkaar en ik lees losse pagina's. Het boek vol dialect – waar een bloem bijvoorbeeld een fl'ar is – ruikt naar een tweedehands boekhandel. In deze staat gaat het ook nog eens mee op fietsvakantie.

De reden om het te pakken was een zesdelige serie over een fietstocht door Australische jongemannen onder de titel The Bikes of Wrath. De tocht voerde langs de weg vanuit Oklahoma naar Californië die de familie Joad volgde om aan armoede te ontkomen. Fragmenten uit het boek werden voorgelezen door mensen die de fietsers ontmoetten. Een dergelijke onderneming kon op applaus rekenen, maar ook bleek het stof rond de publicatie nog steeds niet geheel neergedaald. Er waren mensen die niets meer van de scherpe literaire aanklacht wilden horen. Anderen openden juist door de fietsers het boek voor 't eerst.

Platgetreden
De fietstochtfilm heeft bij mij ook die uitwerking. Om kortzichtige redenen had ik het boek nooit gepakt. Het is oud en bekend en Steinbeck een door middelbare scholieren platgetreden pad. Waarom zou ik het lezen? Het boek begint echter meteen al met prachtige ontmoetingen. De een met een bekrompen vrachtwagenchauffeur en de ander met een dominee die niet meer gelooft in zonde en daarmee zijn werk niet meer kan doen. Hij gaat de hele tocht naar Californië mee en worstelt voortdurend met zijn positie als ex-geestelijke. Een prachtfiguur van begin tot einde. Maar op die eerste pagina's is er ook een schildpad die in zijn standvastigheid toont dat je een richting in moet slaan. Het reptiel schildert daarmee alvast het verhaal, maar weet nog minder dan de familie Joad waar de tocht zal eindigen.

Winstbelust
Wat ook opvalt is dat vrijwel alle handelaren winstbeluste naarlingen zijn. Dat gaat van de verkopers van tweedehands auto's tot landbezitters die het land ontgroeid zijn en hun boerderij runnen als een bedrijf slechts gericht op winst zonder rekening te houden met bodem en leven. De allerkleinste, zoals de pompbediende, komen er beter vanaf. De man achter de toonbank van de winkelnering is flexibel op eigen risico, om de hardheid van zijn baas te verzachten. De gang van zaken op het autokerkhof wordt dan weer zo verteld dat je geen verkoper meer zal vertrouwen.

Agrobusiness
De mechanisatie van de landbouw ligt aan de basis van het verhaal. Mensen worden door gladde sprekers van hun land gepraat of als ze niet gaan, verdreven door de banken. Jarenlange slechte opbrengsten hebben ze immers in de schulden gestoken en ze kunnen geen kant op. Geen mens is verantwoordelijk voor het brodeloos maken van kleine boeren, het vernielen van huizen en het innemen van het land dat niet vruchtbare genoeg meer was voor de geldende landbouw methode. De banken zijn immers geen mensen, ze eten en drinken niet, en ademen geen lucht, maar winsten en rente op leningen.

“Hadden we maar gewassen kunnen roteren dan was de toplaag beter gebleven,” bedenken de verdrevenen zich te laat. Je zou het boek @Lientje1967 voor de voeten willen gooien. Deze Gramschap is dik genoeg zodat de zetbazin van de grootschalige agrobusiness in het Nederlandse parlement er een kleine eeuw na verschijnen (1939) nog over zou kunnen struikelen. Boeren kunnen zaaien en oogsten zonder klei in hun handen te voelen, zo beschrijft Steinbeck met enige overdrijving om zijn punt duidelijk te maken dat het landbouwbedrijf los is komen te staan van de grond. De ramp was in het Midwesten kolossaal. Ook dat was destijds – net als nu – geen argument om even pas op de plaats te maken om de hebzuchtige bedrijfsprocessen te heroverwegen.

Bespreking vervolgt onder liedje.

Onderweg zijn er kampen waar de vluchtelingen overnachten. Ze helpen elkaar en soms wordt muziek gemaakt. Hier pakt een technisch vaardig (finger picking) gitarist zijn instrument en: “Hij zong 'Ten-Cent Cotton and Forty-Cent Meat.” Een liedje waarvan verschillende versies met verschillende bedragen bestaan, maar altijd is het vlees duurder dan het loon voor de katoenpluk. De gitarist zingt nog het e.e.a. Waaronder McAlister Blues en een lied dat Jezus me aan zijn zijde roept. Het optreden houdt mensen nog steeds bezig. Naar McAlister Blues hebben verschillende muziek wetenschappers gezocht. Misschien heeft Steinbeck het wel zelf bedacht.

---

Eraan gaan
Je gaat meeleven met de familie. Je ziet eerst de hond sneuvelen en dan gaat opa. Die laatste was gebonden aan de grond vanwaar hij vertrok. Ontworteld was er voor hem geen leven meer. Oma wordt onderweg steeds dementer (mijn diagnose). Je ziet een jong stel springend en giechelend door het leven gaan, met een trappelende baby die groeit in een buik. Je ziet een speelse jongere broer en zus. Je ziet dat moeder de boel samenbindt, maar ook het verstand heeft, de doorslag geeft, en zorgt voor het eten. Je ziet dat de jongere broer Al bang is dat hij niet voor vol wordt aangezien, maar best veel presteert. Je ziet zijn oudere broer Tom met veel inzicht. Maar kan dit wel goed aflopen?

Tranen
Er gebeurd iets vreemds met me tijdens het lezen. Steeds drongen de tranen zich op. Maar waarom? Het is stuk gelezen, een boek dat iedereen kent, al is het maar van naam. Een boek vol waarschuwingen. Een verhaal vol medeleven en hulp aan elkaar. Maar waarom dan is het nog steeds niet duidelijk dat we mooie mensen zijn, maar wel op de wereld om elkaar te helpen nietwaar en alles een pietsie prettiger te maken. Daar komen die tranen vandaan.

Onmenselijken
De tocht gaat via de Route 66, een weg bekend uit de literatuur en popmuziek. Het gaat over bergen en door woestijnen. De stroom verdrevenen die er op reist, wordt migranten genoemd. Ze doen me denken aan de huidige vluchtelingen. Ook zij leven vaak onder benarde omstandigheden op een paar duizend kilometer afstand van de rijkdom hier. Ook nu wil men die afschermen en de vluchtelingen geen plek geven. Ook nu zijn er mensen die hen onmenselijken, zoals destijds de Okies werden afgeschilderd als vies, brengers van ziektes, onbehouwen en hardvochtig. “Die verrekte Okies hebben geen verstand en geen gevoel,” zegt de ene tegen de andere bewaker van de toegangsweg tot Califorinië en letterlijk: “Het zijn geen mensen. (…) Ze zijn niet veel beter dan gorilla's.” Het zijn “seksuele maniakken (…) die alles stelen. Ze hebben geen idee van het recht op bezit.” Dat laatste klopt in sommige gevallen nog ook, want wat moet je nou, als je niks hebt.

Migranten
Het gaat hier om binnenlandse migratie, maar de reacties zijn herkenbaar. Het is hemeltergend en de reis is eigenlijk nog het meest luchtige deel van het boek. Het grootste deel gaat over de familie Joad als uitgewrongen landbouwarbeiders. Aangekomen in het beloofde land zijn ze niet veel meer dan slaven van hun honger en vechten ze om baantjes, waarvan de lonen net voldoende zijn om niet direct te sterven.

Saamhorigheid
In alle narigheid is er ook de bijna religieuze belofte dat het beter wordt. Beter kán worden. Geef de mensen hun eigen lot in handen en waardeer ze in plaats van ze op te jagen en al gauw scheppen ze een productieve orde. Maar vanuit die positie kunnen die migranten wel eisen gaan stellen en als dat de bedoeling niet is, moet je ze weer opjagen, ze de vastigheid, de veiligheid ontnemen. “De smeris maakt het alleen maar erger,” zo constateerde de voormalige dominee en die voegt daaraan toe dat je niet voor de lol aan veranderingen werkt, maar omdat het nodig is, de klappen horen daar bij als regen bij het weer.

Moeder zegt tegen Tom dat ze niet uitgeroeid zullen worden, want wij zijn het volk, wij gaan door. Tom haalt woorden van de dominee aan die deze ontleende aan Prediker: “Twee zijn beter dan één, omdat zij een goede beloning hebben bij hun zwoegen. Want, indien zij vallen, dan richt de een de ander weer op; maar wee de éne, die valt zonder dat een metgezel hem opricht! Ook indien er twee nederliggen, zullen zij warm worden, maar hoe zal één alleen warm worden? Kan iemand er één overweldigen, twee zullen tegenover hem kunnen standhouden; en een drievoudig snoer wordt niet spoedig verbroken.”

Moeder is verbaasd dat de bijbel ook dit soort teksten bevat. Deze benadrukt de belofte dat over de horizon een betere wereld ligt te wachten als samengewerkt wordt. De uitbuiting moet immers op zijn grenzen stuiten. Voorlopig sluiten de poorten voor de behoeftigen. Zij die net aan de andere kant van de streep staan, beschermen hun positie ten koste van de 'onmensen'.

Kwallen
Het is een boek vol pijnlijk onrecht, rauwe maar ook warme banden. Maar waarom Steinbeck het begin van zijn verhaal kleurt met kwallen en roze zeeschelpen? We zijn nog midden op het Noord-Amerikaanse werelddeel. Veel verder van de zee kan je niet zijn. Plaatselijke metaforen voldoende lijkt me. Later voert hij heremietkreeftjes op als beeldspraak voor kinderen die uit hun bed komen. De schrijver zelf leefde in Californië dichter bij de zee. Dat zal het verklaren. Maar goed dat zijn kleinigheden. Het werk zet de menselijkheid achter de ongepolijste bitterheid neer en dat in een prachtige stijl. Naast de stijl bevat het inzichten die nog steeds geen gemeengoed zijn, maar dat al lang hadden moeten zijn. Het boek is het om die redenen nog steeds meer dan waard om gelezen te worden van begin tot het eind.

Mijn versie kwam letterlijk aan zijn einde. Het was de laatste reis ervan.
Maar hier verschillende digitale versies waaronder pdf en epub) om het helemaal gratis te lezen.