Ander licht

Rosita Steenbeek schreef de roman Ander licht. Op de omslag staat het schilderij Gezicht op Amersfoort dat in 1671 werd geschilderd door Mathias Withoos. Om deze schilder, zijn familie, leerlingen en met name om zijn dochter Alida onvouwt zich een roman die speelt in de periode 1671-1687. Dat is een periode waarin de Fransen Nederland binnenvielen. Voor het gezin Withoos en entourage betekende dit dat ze Amersfoort ontvluchtten en hun heil in Hoorn zochten.

Hoe oud Alida precies is in de zomer van 1671weten we niet. Haar geboortejaar ligt ergens tussen 1659 en 1662. Haar jonge leeftijd belemmert haar niet verliefd te worden op de oudere leerling van haar vader Jasper van Wittel (geboren in 1653). Die liefde wordt vriendschappelijk beantwoord, maar voor Jasper gaat het schilderen voor. Hij vertrekt in 1675 naar Italië en wordt daar een groot schilder. Het is deze onbeantwoorde jeugdliefde die een draad door het verhaal vormt en tot vervelens toe herhaald wordt. Het is wel een draad die uiteindelijk weloverwogen wordt afgeknipt.

Alida ontwikkelt zichzelf als schilder van planten en komt in dienst van Agnes Block die bij Nieuwersluis een uitgebreide verzameling exotische planten heeft. Op haar buiten aan de Vecht schildert Alida de eerste ananas die in Europa rijpt.* De plant is oorspronkelijk afkomstig uit Zuid-Amerika, en een exemplaar staat in een kas op de Vijverhof. In de werkelijkheid is de tekening verdwenen. Wel is er een ananas geschilderd door Maria Sibylla Merian die ook actief was op hetzelfde buiten en die later (1699 en 1701) naar Suriname zou vertrekken.

Alida kreeg steeds meer opdrachten. Dat blijkt uit de roman, maar ook uit voorhanden zijnde informatie over haar leven. Ze werkte bijvoorbeeld met dertien tekeningen mee aan een serie van negen boeken met 425 tekeningen in opdracht van de burgemeester Joan Huydecoper van Amsterdam en koopman Jan Commelin. De mannen hadden samen de nieuwe Hortus Medicus (de huidige Hortus Botanicus) in Amsterdam opgericht en wilden hun plantenverzameling vast laten leggen.

Zoeken naar Alida en de mensen om haar heen is nauwelijks nodig. Op het internet kom je al snel in een dwaaltuin terecht waar je van de een naar de ander springt, van het ene stads- of bosgezicht naar de volgende tekening met plant, insect of rups.
     Agneta Block en Maria Sibylla Merian* zijn vrouwen die belangrijk zijn in haar ontwikkeling. Zo noemt Maria in een gesprek het voorbeeld van de Christina van Zweden, een Koningin die ongetrouwd bleef en zich helemaal kon ontwikkelen. Deze Maria spreekt tot de verbeelding. Ze heeft onderdak gevonden in een Christelijke gemeenschap van Labadisten in het Friese Wierdum waar men sober leeft en zij de scheiding van haar echtgenoot achter zich kan laten.
     Evenals het leven van Alida en haar omgeving leest het leven van Maria als een verhaal. Ze onderstreept een thema in het boek: dat de vrouw zich zelfstandig en vanuit eigen kracht moet ontwikkelen en de zich aandienende mogelijkheden daarvoor gebruiken. Zowel Alida als Maria kregen van huis uit wel kennis mee die dit mogelijk maakte.

In het boek worden veel schilderijen genoemd (en volgens de verantwoording bestudeerd door de schrijfster), zoals Het laatste oordeel door Jacob van Campen, de leermeester van Mathias Withoos. Het schilderij was bedoeld voor het stadhuis van Amsterdam, maar werd daar geweigerd. Alida bedenkt als reden daarvoor dat deze Christus wel erg van vlees en bloed is met zijn gespierde armen, gebruinde huid en stoere kop. Na het Amsterdamse afwijzen komt het schilderij in Amersfoort terecht.

Maar het boek gaat ook over het mengen van kleuren. Het wonder dat al die kleuren uit de donkere aarde komen en direct, of via bloemen, insecten en slakken, gebruikt kunnen worden als pigment voor het maken van verf. Uit die aarde komt ook het gif dat planten en paddenstoelen kunnen bevatten. Het schilderen daarvan kan een manier zijn om gepassioneerde boosheid te verbeelden, merkt Alida.

Bekende mannen uit de Nederlandse geschiedenis passeren, zoals Vondel, en de ter dood veroordeelde Johannes van Oldenbarnevelt (met een Amersfoortse achtergrond), de gebroeders De Witt die door het volk gelyncht zijn en de populaire admiraal de Ruyter. Steenbeek tekent op dat de De Ruyter tijdens de vermaarde tocht naar Chatham ziek op bed lag en de leiding van de tocht in handen was van Cornelis de Witt. Het is een verhaal dat wat schuil is gegaan achter de populaire geschiedschrijving, maar niet onbekend.

Mannen ontbreken dus niet in Ander licht, maar vrouwen spelen een hoofdrol in het boek. Naast het andere licht in Italië (waar veel Nederlandse schilders naartoe trokken, ook in deze roman), zijn de spots dus anders gericht dan doorgaans, meer op hen die er vaak bekaaid vanaf komen. Het is jammer dat dit verhaal wat houterig is geschreven, met meer aandacht voor de historische gegevens dan voor de taal die de lezer voorgeschoteld wordt. Als je daar overheen leest dan is het toch een onderhoudende roman. 

Noot:

* De drie genoemde vrouwen Agnes Block (1629, pp. 417-419), Maria Sibylla Merian (1647, pp. 472-475) en Alida Withoos (ca. 1661, pp. 524-525) worden allen genoemd in '1001 vrouwen uit de Nederlandse geschiedenis'; samengesteld door Els Kloek (uitgeverij Van tilt: Nijmegen, 2013). Het blijkt maar weer eens dat dit een boek is dat als naslagwerk in de kast moet staan.
     Block was zo trots op haar ananas dat ze er twee maal mee is afgebeeld, over het leven en werk van Merian zijn minstens tien romans verschenen en over Alida Withoos wordt geschreven dat er na haar huwelijk in 1701 geen gedateerd werk meer van haar bekend is en dat dit ook nergens meer wordt vermeld.

De droom van de leeuw

De droom van de leeuw, door Arthur Japin is een sleutelroman met autobiografische elementen. Het verhaal draait om Gala Vandemberg, een vrouw die in Rome een filmcarriere zoekt. Ze gaat naar de stad samen met vriend Maxim. Gala kan je inruilen voor Rosita Steenbeek, een vriendin van de schrijver waar hij werkelijk mee naar Rome vertrok. Maxim staat daarmee enigszins voor Japin zelf. Gala krijgt een amoreuze relatie met Snaporaz (Fellini waarmee Steenbeek ook in het echt een affaire heeft gehad). Grote delen van het boek zijn beschreven vanuit het brein van Snaporaz.

Op de achtergrond is er Gelsomina, en die staat dan weer voor Giulietta Masina (met wie Fellini van 1943 tot aan zijn dood in 1993 getrouwd was). Ze speelde in 1954, vroeg in Fellini's carriere als regisseur, in La strada een naïef, bijna zwakbegaafde vrouw, inderdaad Gelsomina genaamd. Er is een Marcello en dat is vanzelf Marcello Mastroianni. Marcello en Giulietta zijn beide ook aanwezig op de uitreiking in 1993 van de Oscar voor het hele oeuvre van de filmer, die hij zowel in de realiteit als in het boek kreeg. Na die plechtigheid in Los Angelos – waar Fellini een beroerte kreeg, kwam het einde van de regisseur snel. In het boek komt tijdens zijn stervenstraject nog een half filmscript langs. 

Liefde

In een korte clip vertelt Steenbeek over haar omgang met Fellini. Je leest het meeste van wat ze zegt terug in de De droom, zoals dat hij zijn films liet ontstaan tijdens het maken. In de roman lees je ook over haar intense zelfvoldaanheid: “een van de beroemdste mannen van de wereld, een man die alle vrouwen kon krijgen, verlangde naar niemand anders dan naar haar!”
    Los van alle verwijzingen naar de werkelijkheid is het ook een roman; een boek vol prachtige zinnen en woorden. Als Maxim aan Gala belooft dat hij haar nooit zal laten gaan dan hoort hij wat hij zegt en komt terug op die uitspraak. Hij voegt de clausule toe: als ˊje wilt natuurlijk,ˋ en zegt retorisch “want wat hou je over als je schoonheid kooit?”
    Over de liefde van Snaporaz voor Gelsomina worden de volgende woorden gebruikt: “Je weet pas zeker dat je liefhebt als de dood van de ander beangstigender is dan die van jezelf.” 
    Het is mooi als je wordt gezien als een schaamteloos, onafhankelijk en vrij mens, maar: “Een godin is alleen een godin omdat ze aanbeden wordt. Zij voldoet aan het beeld dat haar aanbidders van haar hebben, want als die zich van haar afwenden wat blijft er dan van haar over.” Het kost aandacht hier een antwoord op te rijmen. 
     Zonder veel moeite zou er nog een scala aan krachtige citaten uit het boek te halen zijn.

Pseudo diepzinnig

Hier en daar zijn er ook met ogenschijnlijk diepe gedachten in technicolor, zoals: “Juist omdat ze aan het vergaan zijn bewonderen wij de fresco's van de grote meesters inniger dan de opdrachtgever op de ochtend dat ze hem in al hun pracht werden onthuld.” Het lijkt maar even de enige reden voor die betovering.

“al het nieuwe is ontstaan door inperking! Door de hemel af te bakenen ontstond de aarde, door het terugdringen van water land, door het licht te bundelen duisternis. Zodra je het ene vastlegt, manifesteert zich het andere. Alsof de dingen door de beperking van hun bewegingsvrijheid gedwongen worden zich te profileren en zich tegen elkaar af te zetten. Scheppen, heeft Hij wel door, is niet meer dan dingen telkens verder inperken.”

Bij zo'n citaat gaat het brein vrijwel onmiddellijk opzoek naar voorbeelden die dit pseudo-intellectuele mompelen ontkracht. Even goed kan je stellen dat de ruim aanwezige mogelijkheden hebben geleid tot nieuwe soorten, een nieuwe kijk op mogelijkheden en ontwikkelingen, en dat juist de beperking een stervensproces in werking zet. Maar ook dat is slechts vaak en niet altijd en overal het geval. Juist die ambivalentie maakt de stelling quasidiepzinnig.
     Soms leidt ontwikkeling van door de mens toegepaste kennis tot afhankelijkheid, zoals elektriciteit comfort vergroot, maar de grip op het leven verkleint, zo wordt gesteld. Je kan hier ook de medicijnen van Gala tegen epilepsie aanvallen noemen. Ook die vergroten de kans aangenaam te leven, maar de slikker ervan is afhankelijk van chemicaliën die in het beste geval gedeeltelijk worden begrepen. Maar wil je er daarom vanaf, met het verdwijnen van die gebondenheid verdwijnt er immers veel meer?

Grenzen

Is redeneren zoals in voorgaande alinea's wat onder het hoofdstuk ˊ De mens beperkt Godˋ wordt beschreven als de menselijke neiging alles te beargumenteren wat het hoofd niet kan bevatten; alles terug te brengen tot een behapbaar formaat? Maar sommige gestelde grenzen zijn nodig om van het zuchten van de wind te genieten of het uitbotten van een boom te zien. En grenzen stellen is niet alleen een weg die leidt naar “ingenieuze methoden om het [leven] op grote schaal te vernietigen,” of onbegrepen technologie, maar ook middel dat nodig is om juist die ontwikkeling aan banden te leggen en van levensbelang.

Menselijke worm

Een andere geponeerde visie is dat bij liefde het delen niet leidt tot beperking, maar juist tot uitbreiding. Zo kan de bedenker van de gedachte er zonder bezwaren meerdere liefdes op na houden, zonder er een tekort te doen. Het is bij liefde als bij een worm. Splijt je de liefde in tweeën dan leven beide helften afzonderlijk verder en dat steeds opnieuw. Dit is de rechtvaardiging en misschien wel de reden voor een buitenechtelijke relatie. Het is zo'n situatie altijd de vraag wat de worm ervan denkt als de geliefde zich ook zo in stukken verdeeld. Gelijkwaardigheid komt hier niet vanzelf. Uiteindelijk blijkt dat ook het verdriet zich over meerdere personen heeft verdeeld als de geliefde overlijdt. De kerk en de publieke moraal zijn niet de enige partijen in dit spel met de liefde, uitsluitend die kant belichten is intellectuele spielerei en zo gaat Snaporaz, de Fellini uit de roman, vervelen.

Details

Een idee van de regiseur is dat niet het kijken naar het geheel, maar juist naar het detail van belang is: “In alles zou niemand zich herkend hebben, in het weinige herkent iedereen iets van zichzelf.” Of met een andere invalshoek: als je inzoomt op een persoon dan is er op het laatst niets meer van hem over dan een van de vele poriën, zo is een gewoon mens uitgegroeid tot een reus door steeds minder van hem te laten zien.
     In een kliniek leven twee geestelijk gehandicapten die zich terug hadden getrokken in een facet van zichzelf en daarbinnen juist de ruimte ontdekten om in verder te leven. Anderzijds blijkt dicht op een fresco van Het laatste oordeel in de Sixtijnse kapel dat je pal onder het werk juist de onvolkomenheden ziet die er voor de schoonheid niet toe doen of die hem bevlekken, zoals de achtergebleven haar van een penseel.
     In het verlengde hiervan ligt dat het script voor een film niet van te voren wordt uitgeschreven, maar ontstaat in het proces vol toevalligheden. Je kan immers alles niet vooraf overzien en in het afmaken ligt de levenloosheid van een artistiek project op de loer.

Grotesk

De antimilitarist in mij stoot op deze geachte: “een rekruut in de loopgraven overweegt naar huis te vluchten in de nacht voorafgaand aan de veldslag. Hij doet het niet, want hij acht durven belangrijker dan overleven.” Wees niet dapper, wees verstandig, zou ik als lezer naar die fictieve strijder uit het verleden willen roepen en besef dat hij ook na het afhaken moet waken voor de kogel die de deserteur kan krijgen, zelfs nog na de oorlog. Hier staat de dappere soldaat symbool voor de man die zijn overspel voortzet. Het is een gedachte zo grotesk dat ze van de overspelige man, Snaporaz, een triest figuur maakt die naar zichzelf toe redeneert.

Dolce

De droom heeft een tegelijkertijd even opgewekte als naargeestige plot. Het zoete leven is nog niet zo makkelijk te leven. Je moet daarvoor kwaliteiten hebben om de rottigheid te bespotten, te negeren, te verbergen achter een blinde vlek in het oog, en los te maken van jezelf. Je moet uit je eigen lichaam stappen als dat gebruikt wordt om financieel te overleven.

Ruilmiddel

Bewegen, leven, je staande houden, het boek zit er vol mee. Gala lijdt aan epilepsie en werd als kind getroffen door een aanval waardoor zij haar opmerkelijke talent kwijtraakte om op commando van haar vader diepzinnige uitspraken in het latijn te citeren, voor zíjn gasten. De vader vergrote zijn eigenwaarde door zijn kind te gebruiken. Door het wegvallen van dat talent en de moeite die het ging kosten leerde Gala dat ze dit in kon zetten als gunst aan hem voor een tegenprestatie. Zijn dankbaarheid zou er juist groter door worden. Het is een mechanisme dat ze later in zal zetten om een verhouding te vinden ten opzichte van het gebruik wat van haar wordt gemaakt.

    De uitspraak er is één ding erger dan niet gebruikt worden en dat is niet gebruikt worden, komt een paar keer terug in De droom. (Ondanks het herhaaldelijk genoemde ˊItaliaanse mannenˋ gedrag had ook New Yorker Harvey Weinstein het van geen vreemde als je dit boek leest.) De onbevangen Me kijkt hier nog naar zichzelf als She, de methode om controle te verliezen, maar tegelijkertijd een afhankelijke positie toch in eigen hand te houden.
    Voor Maxim is zijn relatie met Gala dan weer een middel om door haar afstraling op hem zijn zelfvertrouwen op te vijzelen. Gelsomina doet iets dergelijks met haar Snaporz: toen hij een Oscar kreeg glunderde zij bijvoorbeeld alsof het haar verdienste was.

Ga!

Snaporaz ligt te sterven als een commercial voor Banco Ambrosiano van zijn hand wordt uitgezonden. Ze wordt aangekondigd als zijn laatste droom. De inspiratie ervoor was Gala, zo blijkt, en die merkt op “zijn laatste beelden heeft hij aan mij gewijd.” Zo omvat zij samen met Gelsomina zijn artistiek leven.
    Japin maakt met zijn woorden Gala groter dan groot en dat mag in een roman (Steenbeek mag er in het echt ook zijn). Snaporaz draagt haar van gene zijde op (ook dat kan: over de grens heen) haar eigen leven te ontdekken: “Ik heb Rome bedacht, Gala. Bedenk jij nu jezelf.” Dan volgt alleen nog de aansporing in twee woorden “...en actie!” en zwijgt het boek, waarin meer staat dan ik er bij eerste lezing uit heb gehaald.