woensdag 14 april 2021

Uit 2015



Deze week weer eens een film gezien die niet met beeldwisselingen en verhaallijn aan me zat te trekken alsof er sprake was van eb bij volle maan. Het ging om Umimachi diary (Japans: 海街 diary - internationale titel: Our Little Sister). Het is een Japanse film uit 2015, geschreven en geregisseerd door Hirokazu Kore-Eda en gebaseerd op de gelijknamige mangareeks van Akimi Yoshida.

Langzaam aan, met weinig spektakel – een fietstocht door een tunnel van kersenbloesem en een slalom met de bal aan de voet als grootste uitspattingen – en emoties die je niet altijd even gemakkelijk van de gezichten af kon lezen, werd het verhaal verteld. Zoals in meer Japanse films met met oog voor mensen, tradities, beelden en omgeving. Alleen de muziek in Our Little Sister vliegt hier-en-daar sentimenteel uit de bocht, maar al het andere maakt dat goed.

***
Voor ik vertrek kijk naar foto's van zes jaar geleden. De tocht was stiller onderweg en nog stiller aan het strand. De zeevlam – of zeemist – maakte bovendien dat de andere mensen op het strand vage wezens werden en alleen het eigen zijn was volledig waarneembaar.



Vandaag is het zicht uitstekend, maar als ik wil vertrekken gaat het hagelen. Daarom kijk ik eerst nog even een stukje Ronde van Turkije met zicht op enorme portretten van Erdo. Onderweg waait nog een forse hagel- en regenbui over. Achter de buis was het lekker droog. Nu waait de wind om mijn hoofd en tikken de korrels in mijn gezicht, maar als tussendoor de zon schijnt, is de wereld vol vogelzang (inclusief nachtegaal).

***

Ook uit 2015 komt de muziek van Lukas Legeti. Als artist in residence in Warschau besluit hij, ambitieus en gewaagd, een compositie te maken over de geschiedenis van de Poolse joden. Interviews met en liederen van jong en oud werden via koptelefoons als spraak, ritme en melodie aan musici gevoed. Deze reageerden intuïtief op wat ze hoorden en voegden daarmee een extra laag toe. Het leidde tot wat ik bij de top 200.000 noemde: een wonderlijke en wonderschone muziek over vuile rotheid.

Ligeti zelf beschreef de achtergrond van de muziek als volgt: Allereerst gaat het over cultureel erfgoed; cultuur is een dynamisch netwerk van gedeelde ideeën, idealen en ervaringen, geweven uit ervaringen en relaties hiertoe van iedere individu. Ten tweede gebruikt hij al sinds 1993 de koptelefoon om ritme, harmonieën, spoken word etc. over te dragen (Kamerconcert Groove Magic). Een derde punt is het combineren van composities en geluidskunst en het integreren van ruimte en publiek zonder afbreuk te doen aan de compositie. That Which Has Remained ... That Which Will Emerge ... is het stil staan wat aanwezig is in het auditieve geheugen en de associaties die worden opgewekt door deze herinneringen, en hoe cultuur de vernietiging door onderdrukking en genocide tart. Meer over deze muziek hier.

Barbara Kinga Majewska, sopraan
Paweł Szamburski, klarinet
Patryk Zakrocki, viool, altviool, duimpiano
Mikołaj Pałosz, cello
Wojtek Kurek, drums, synthesizer
Lukas Ligeti, electronica, marimba lumina

































Iedere woensdagmiddag fiets ik naar het strand, neem een duik en fiets weer terug. Op Facebook plaats ik later vrijwel altijd een aantal foto's. Eén of meer daarvan plaats ik hier. Steeds vaker schrijf ik mijn tekst (gedeeltelijk) al voor die tocht en voeg er achteraf nog wat zinnen en/of gedachten aan toe.




zaterdag 10 april 2021

Strijkijzer getest


In zijn onderbroek kruipt hij achter zijn PC. Een shaggie van de Weduwe van Indië in zijn mond, geen plakrand, maar afgescheurde Club rijstevloei, alleen al om de vormgeving van het pakje zou je het liever gebruiken dan al het andere. Bovendien dunner, meer de smaak van teer en nicotine in je mond en slokdarm.

Ja hij leeft nog in de vorige eeuw. Hij weet het. Kijkt niet op zijn telefoon, maar in zijn emailprogramma op zijn desktop. Bovenaan staat als eerste bericht: strijkijzer getest. Het zou de titel van een boek kunnen zijn, de inhoud volgt dan vanzelf. Het komt van de consumentenbond, ook zo'n begrip uit de vorige eeuw, maar de club is nog steeds in leven. En terecht. Hij zou weg kunnen dwalen bij aankopen in verleden die hij deed na het lezen van een rapport.

Dwalen doe je niet achter een computerscherm. Het apparaat gedraagt zich als je teugels en leidt je verder de diepte in. Een volgende email – schreef je dat vroeger niet e-mail – trekt alweer de aandacht: “Fotografen: We kunnen niet zonder de ogen van onze maatschappij.” De meeste van de in het bericht genoemde artikelen heeft hij al gelezen. Hoe een fotograaf zich bewust is van zijn dubbele positie; als nieuwsvergaarder en eerder in dienst van D66 waar hij als geprivilegieerde, maar al wel weer onbetaald, een foto van de op tafel dansende Kaag maakt. Een andere opmerking gaat over hoe een klikklak gegeven aan een kind een later leven kan vormen. Verhalen van en over journalisten in beeld, geluid en woord blijven boeien.

Maar er is nog zoveel meer binnengekomen. Nog zo'n mail die vroeger terugbrengt. De papieren Defensiekrant kwam wekelijks – op vrijdag? – binnen, kwam daarna minder vaak en inmiddels weer wekelijks digitaal. Ook hier een artikel over een fotograaf, sinds de foto's van die andere D66-dame staan ze uitdrukkelijk in beeld. Die militaire fotograaf hoeft niet lang te denken over zijn favoriete foto. Het is er een met ronkend metaal in de lucht, een brok dood en verderf, die hij mooi vindt. Je hebt blijkbaar ook fotografen zonder verbeeldingskracht.

Is twitter nog van de vorige eeuw? 2006, Vertelt Wikipedia uit 2001 en dat is een verzameling lemma's sneller en vollediger dan de Summa-encyclopedie van zijn ouders die een plank vulde en werd gepakt bij een meningsverschil over dit of dat. Dat twitter brengt een vogelpiep over misstanden bij de club van terrorisme bestrijders. De journalisten die verhaal doen gaan naar boven met de lift, door een veiligheidssluis en komen dan vast terecht in dat zaaltje met die lange tafel waar hij zelfs eens aanschoof (kan het niet laten, net zo min als de schrijvers van NRC) om Dick Schoof te interviewen. Of interviewen? Nee dat was het niet. Voorbereidde vragen stellen. De antwoorden waren bedoeld als illustraties bij een korte film over de-radicalisering. Schoof keek hem wantrouwig aan. Je zag hem denken: “wat zal die antimilitarist gaan vragen?” Nou niet veel dus. Dat is dan ook wel weer een soort van grappig.

Vanmorgen stond hij op. Muziek op de platenspeler, drie kanten, nieuw en oud, Freedom en The capitalist blues, New York en Zuiden. Het was beter dan de voetbalwedstrijd die hij voor het slapen bekeek. Ergens leest hij deze ochtend dat de transferwaarde van het ene team £104,3 en het andere met £646.2 miljoen was. Dat is zes maal zo hoog. Als hij UEFA-bons zou zijn dan voerde ie met ingang van volgend jaar een regel in dat iedere €100 miljoen meer waarde zou worden verrekend met een doelpunt. In dan geval had de dure club niet gewonnen, maar met vier nul verloren. Bij het biljarten heb je zoiets, spelers met een lager moyenne hoeven minder caramboles te maken om toch te winnen. Bij het voetbal zou het bovendien betekenen dat het geen zin heeft goede en dure spelers op de bank te hebben.

Ach laat ik de plantjes maar eens water geven. In mijn hoofd speelt “Money makes te world go 'round.”

woensdag 7 april 2021

Zoomen met een e.

Er zijn onderwerpen genoeg om te overdenken in het zadel en om op te schrijven bij thuiskomst. In Winteruur las journaliste Liesbeth Van Impe een fragment uit 'Gloed' van Sándor Márai. Prachtig mooi, kijk of lees maar. Het ging over belangrijke levensvragen. Het gegeven antwoord doet er niet zoveel toe, het leven zelf is het antwoord. Zo zou je die tekst uit Gloed kunnen samenvatten.


Of ik kan schrijven over het los krijgen van trappers. Dat is geen sinecure. Maar ze moesten er af, omdat ze al weken niet meer soepel draaien. Met wat vaseline op de schroefdraad heb ik er voorlopig iets uit de kelder opgezet, want de nieuwe trappers komen als ik naar het strand trap.

Of schrijven over dromen en gedachten. Het idee dat iedereen recht heeft op zijn eigen drone om uit te kunnen zoomen of just de structuur van de omgeving te bekijken. Of over de droom die zo echt leek dat ik bij het wakker worden als eerste gedachte had hoe ik het probleem op moest lossen. Een probleem dat overigens niet bleek te bestaan. Of over het derde boek dat ik kreeg in een paar weken tijd. Dit keer met een opdracht van de schrijfster. Of gewoon een verhaaltje over een oneerlijke mug die zoemt met een e.

Het zou ook kunnen gaan over de foto's van bloemen in huis of op het balkon, de rode lichtjes van de esdoorn in de binnentuin. Of de tijdelijke kunst die op hoop van zegen aan iemand werd gestuurd. Een mens zit vol gedachten en beelden; woorden geven daar vorm aan.

Uiteindelijk vertrok ik niet. Het knmi had het over windkracht 4. Dat is stevig trappen, maar nog goed te doen. De windradar liet echter zien dat op de plek waar ik altijd heen ga de wind een kracht acht zou hebben. Dat is drie keer zo hard.

***

Vreemd om in een kookwedstrijd gewezen te worden op de internationale politiek. Madeeha, een kandidate die de laatste vijf van masterchef haalde, maakte een gerecht dat ze als kind leerde koken in Saudi Arabië, in 1990-91. Haar vader werkte in het land en had een huis met vier kamers, waar veertig Zuid-Aziaten een onderkomen vonden tijdens de Tweede Golfoorlog.

Ze maakt tikki, aardappelcake gevuld met spinazie, paneer, en abrikozen. Geserveerd met yoghurt dressing en granaatappel chutney en een salade.

Het achterliggende verhaal zocht ik op. De luchthaven sloot. De gastarbeiders konden niet vertrekken. Bovendien bepaalde Riyad dat 85% van hen essentieel werk deed en daarom het land niet mocht verlaten voordat ze hun contracten hadden uitgediend. Opgesloten tijdens een oorlog, ver van huis. Zo leert een kookprogramma naast bereidingswijzen, ook over obstakels in rechten voor gastarbeiders.

Masterchef gaat donderdag (8 april) verder, zonder Madeeha die haar aanpassing van een volgend gerecht gebaseerd op een creatie voor de eerste Mogol Vorst wat te ver doorvoerde, volgens de jury.

***

Iedereen heeft het druk. Iedereen heeft zijn gepersonaliseerde werkelijkheid, waarin die van een ander maar net of net niet past. Er is misschien tijd voor een kort liedje of een fragment daarvan, maar zeker niet voor een heel album om naar te luisteren. Dit hangt er een beetje tussenin, 10 minuten life optreden. En als je meer wilt Stick in the wheel is uitvoerig aanwezig op YouTube etc.


             
“Op de belangrijkste vragen geeft de mens uiteindelijk met zijn hele leven antwoord. Het maakt niet uit wat hij tussendoor zegt, welke woorden en argumenten hij aanvoert om zich te verdedigen. Aan het eind, als alles voorbij is, geeft hij met de feiten van zijn leven antwoord op de vragen die de wereld zo hardnekkig aan hem blijft stellen. De vragen luiden:

Wie ben jij? Wat wilde je echt? Waartoe was je werkelijk in  staat? Waaraan was je trouw en ontrouw? Waarvoor of voor wie was je moedig genoeg of te laf?

Dat zijn de vragen. En de mens geeft antwoord naar beste kunnen, eerlijk of leugenachtig, maar dat is niet zo belangrijk. Wat wel belangrijk is, is dat hij uiteindelijk met zijn hele leven antwoordt.”
 


 




Iedere woensdagmiddag fiets ik naar het strand, neem een duik en fiets weer terug. Op Facebook plaats ik later vrijwel altijd een aantal foto's. Eén of meer daarvan plaats ik hier. Steeds vaker schrijf ik mijn tekst (gedeeltelijk) al voor die tocht en voeg er achteraf nog wat zinnen en/of gedachten aan toe.

donderdag 1 april 2021

Boeken in maart

Laatst gelezen boek boven.

De campagne Nederland leest is bedoeld om met een boek gesprekken op gang te brengen en lezers te verbinden. Het thema voor 2020 was Kleine geschiedenis, grote verhalen. Lezers kregen daarom in november Het zwijgen van Maria Zachea van Judith Koelemeijer cadeau van de bibliotheek, een boek dat goed past binnen dat thema.

Het vertelt twaalf verhalen van zoons en dochters van Maria Zachea. Ze verzorgen haar in de nadagen van haar leven. Maria was de echtgenote van hovenier Tinus Koelemeijer uit Wormer, de laatste plaats in het lint industrie kernen aan de Zaan. De Koelemeijers waren al sinds 1760 in Wormer gevestigd als hoveniers. De oudst bekende Koelemeijer was Khulemeijer uit het Westfaalse Steinheim. Het bedrijf zou overgaan van vader op zoon en tot in de jaren vijftig van de vorige eeuw nauwelijks veranderen.

De moeder brengt als vrouw die thuis verpleegt wordt de familie weer samen daar waar de kinderen uit elkaar waren gegroeid. De spaarzame vader die zijn inkomsten oppotte wordt gevolgd door zoons die flinke huizen gaan bewonen en tweede huizen in Frankrijk, op de Veluwe of in Oostenrijk hebben. Het is een familie waar de zaken niet slecht gaan.

Maria kreeg tussen 1934 en 1953 dertien kinderen en een paar miskramen. De oudste zoon zou omkomen in militaire dienst. De andere twaalf leven nog steeds, zo vertelt het nawoord geschreven in 2020. De interviews zijn mooi geschreven. De gesprekken zijn tot lopende verhalen gemaakt, waardoor de geïnterviewden zelf aan het woord lijken te zijn. Er wordt gesprongen in de tijd van vroege jeugd tot latere leeftijd, van verzorging van moeder tot soms zelfs daarna.

Er is sprake van grote verschillen tussen de kinderen. Dat moet ook bijna wel als ze geboren en opgegroeid zijn in verschillende tijdperken. De oudsten zijn geboren in het interbellum, een aantal in de Tweede Wereldoorlog en de jongsten zijn in periode van de wederopbouw opgegroeid; tijdens de emancipatie van de burger en groeiende en meer gedeelde welvaart. Verschillen bestaan ook tussen studenten en werkers (de jongst dochter kan in beide groepen makkelijk functioneren). Er zijn nogal wat gymnasiasten onder hen. De twee oudsten werden helemaal naar de Spaarndammerbuurt in Amsterdam gestuurd om te kunnen leren. Het is opvallend dat drie zoons klassieke talen wilden gaan studeren. Een zoon gaat naar de tuinbouwschool in Beverwijk, de opleiding heeft nog een leerling nodig om die te kunnen starten. De jongste had aan leren een broertje dood en zou naar de LTS gaan. 
 
Vanzelfsprekend zijn er ook verschillende karakters. De oudste Jo neemt het leven zoals het komt, Nico steekt zijn nek uit en stelt ontwikkelingen in de familiekring aan de orde. Er zijn studenten, nozems en jongens die de bloemetjes graag buiten zetten. Er zijn meiden die keurig wachten, en nog eens wachten, op een goede partij en er zijn er die voor het huwelijk zwanger zijn.

De verhalen trekken je van de jaren dertig tot jaren negentig door Nederland. De katholieke zuil, de Rock en Roll, de oorlog in Vietnam, auto voor privé gebruikt en euthenasie, zijn zomaar een paar trefwoorden uit verschillende periodes. In het geval van het gezin Koelemeijer komen daar bij de tuinarchitectuur, van gras met border en grote groentetuin naar gewassengrindtegels of klimop als bodembedekker en sfeermaker een ontwikkeling die gepaard gaat met grote tuincentra.

De interviews vertellen één verhaal, dat van het grote gezin Koelemeijer en de sociaal economische context waarin het leeft. Het verhaal vertelt ook over personen die nauwelijks met elkaar praten, een stugge vader (die nogal wat van zijn kinderen het huis uit jaagt) en gezinsleden die politiek en emotioneel op verschillende sporen staan. Het zwijgen van Maria is het zwijgen van een gezin. De kinderen hebben zelfs verschillende ideeën waarom ze zou zwijgen: een tweede hersenbloeding, dementie, kwaadheid over hoe is behandeld, een verhaal uit verleden dat niet verteld mag worden, of simpelweg, ze kan niet meer praten. Maar ze hebben het daar onderling niet tot nauwelijks over.

Haar laatste stukje leven is ook niet vanzelfsprekend. De een vraagt zich af of het wel goed is dat ze naar huis is gehaald. Wanneer is het leven geleefd en mag het eindigen, is een vraag die in haar geval gesteld moet worden, maar aan de broers en zussen Koelemeijer wel heel voorzichtig. Zelfs over de professionele hulp bestaat geen eenduidige mening. De oudste zoon heeft de zuinigheid van zijn vader geërfd en vindt de verpleging te duur, zodat die wordt teruggeschroefd naar het minimum en vervangen door mantelzorg. De moeilijke levensvragen worden alleen als het niet anders kan omzichtig aan de orde gesteld, ze zijn conflictstof en conflicten zijn er al genoeg geweest in het gezin Koelemeijer.

Hoe zou ik zelf antwoorden op de gespreksvragen die waarschijnlijk gesteld zijn om de hoofdstukken te schrijven: hoe was je jeugd, waar ben je op school geweest, wat vond je van je vader en moeder, hoe was je band met je ouders, zussen, hoe is dat nu? Hoe paste dat in de sociaal-economische situatie van dat moment? Wat betekende dit voor je vaderschap? Het is als vanzelf dat je bij het lezen van didt boek dergelijke vragen gaat stellen en in die zin is het niet vreemd dat het boek zo populair werd en gesprekken en zelfs lezen op gang bacht.

***

Als in De witte vesting van Orhan Pamuk zou staan dat het dit jaar werd gepubliceerd, dan zou dat niet verbazen. Het is echter geschreven in 1984-1985 en toch zeer actueel. Dat geldt misschien veel boeken die gaan over de pest en invloed daarvan op de samenleving, zoals hier op die van 17e eeuws Istanboel. Het boek bestrijkt echter ook andere eigentijdse onderwerpen. Al zouden het maar de enorme geruchtenstroom, de complotten, en verdachtmakingen zijn die los worden gelaten op de Hodja een van de hoofdpersonages, zelfs als deze al lang elders verblijft en er geen weet van heeft, of juist daarom.

De witte vesting is opgebouwd uit vier delen. Een beschrijving van een gevonden manuscript door Faruk Darvmoğlu (karakter uit de roman Het huis van de stilte van Pamuk), het leeuwendeel is het manuscript zelf, een nawoord van de verteller en nawoord door Pamuk zelf uit 1986. Dit laatste is in conventionele zin geen deel van de roman, maar leest wel als een integraal onderdeel ervan.

Voorspellen

Pamuk's nawoord bevat onder meer een beschrijving van hoe een door de schrijver bedacht verhaal zich ontwikkelde tot deze roman, duidingen van opgenomen verwijzingen naar andere boeken en hoe het boek in de literaire traditie past van verhalen over het dubbelgangerthema. Hij haalt in het nawoord ook de woorden van de Ottomaanse astronoom Takiÿuddin aan, die stelde dat aan de hand van de sterren de ineenstorting van de orde voorspellen, geen slechte methode is, om dat ook werkelijk te bereiken.

Conservatisme

De basis voor de roman zijn twee mannen. De een is een intellectueel uit Venetië, die tot slaaf is gemaakt nadat het schip waarop hij voer werd buitgemaakt door de Turkse vloot, tevens de vermoedelijke verteller, en in dienst van de al genoemde Hodja. De Hodja is een sterrenwichelaar met een grote belangstelling voor wetenschap. De verteller ziet meteen een gelijkenis als hij de Hodja voor het eerst ontmoet. Gedurende het verhaal gaan de twee steeds meer op elkaar lijken. Uiterlijk deden ze dat misschien al, maar ook in het denken en doen en ook de kennis van het eerdere leven van de ander verdiept zich. Hoewel het verhaal duidelijk twee mensen neerzet, hangt de suggestie boven de markt dat het eigenlijk over een persoon gaat. In een droom van de verteller wordt de Hodja de jonge man die hij vroeger zelf was.

Toch zijn er in het verhaal duidelijk twee te onderscheiden personages. Hoewel het wel zo is dat de een soms meer op de ander lijkt dan op hoe hij zelf was. De Padisjah, aanspreektitel voor de sultan, vraagt zich af  “in hoeverre de Hodja nu werkelijk de Hódja, of in hoeverre hij míj was, en andersom, in hoeverre ik nu ík was of de Hodja,” zo worden zijn vragen door de verteller verwoord. Het wij, zij en “ik ben ik” spelen een voorname rol. Zij zijn die Christenen van buiten, wij de daar boven staande moslims, en het ik zoekt naar zichzelf in een samenleving die aan het ego niet zo'n boodschap heeft.

Verdwazing

Met veel moeite weten de twee de gunst van de sultan te verwerven. Hij heeft wel oor naar hun kunnen en aanpak. De mores van het paleis zijn echter dat alles bij het oude moet blijven. Terwijl Istanboel wemelt van de buitenlandse diplomaten, moet de verteller de sultan bijvoorbeeld vragen waarom deze er niet ook over denkt om ambassadeurs uit te zenden. Conservatisme is de politieke drijfveer en daarmee het begin van de val en het vastlopen in zelfisolement.

In het Istanboel van de 17e eeuw wordt de pest als een straf van God gezien. Er angst voor hebben heeft geen zin, de mens wikt maar God beschikt. Als een jonge sultan toch raad vraagt over hoe de ziekte het best aan te pakken, wordt een soort 1½ meter samenleving ingesteld: economische activiteiten worden stilgelegd en alleen met toestemming mogen producten worden verkocht. De Istanboelse wappies proberen in die aanpak een spaak te steken. De pest is immers een straf waar niets aan te doen valt. Mensen vallen ten tijde van rampspoed ten prooi aan “verbazing en verdwazing” constateert de verteller. De betwetende 'gelovigen' falen en de pest neemt door het door de Hodja en zijn slaaf na veel studie ontwikkelde beleid al snel af.

Oriëntalisme

In het nawoord zegt Pamuk dat mensen graag boeken lezen over relaties tussen Oost en West, maar dat dit niet zo'n boek is. Toch is het onderzoek van de Hodja naar de morele verschillen tussen moslims (oost) en christenen (west) zeer aanwezig in de roman. Dat onderzoek krijgt zelfs zeer agressieve en gewelddadig kanten. Als blijkt dat het morele verschil in denken tussen verhoorde 'anderen' en moslims op een expeditie naar Polen niet bestaat, dan kan de Hodja niet anders dan zeggen dat het kennelijk geen goede moslims zijn die hij gebruikte voor zijn onderzoek. Voor de lezer is duidelijk dat dit een uitvlucht is om zijn ongelijk niet toe te hoeven geven.

Het eindpunt van de expeditie is de Witte Vesting in Polen die te sterk is om door de Ottomanen ingenomen te worden. Niet alleen keren de troepen terug naar Turkije, ook de ontwikkelde wapentechnologie is gestrand in een moeras, en de roman loopt vanaf dat moment naar het einde.

Voorkeur

Er is sprake van een andere botsing. Evliya, een reiziger die bang is vast te zitten tussen vier muren, is zijn leven lang op zoek geweest naar verhalen, omdat het hem duidelijk was geworden dat we die in de vreemde en verbazingwekkende wereld moesten zoeken en niet in onszelf. Sterker nog een wereld waarin mensen het steeds maar over zichzelf en hun eigenaardigheden zouden hebben is verschrikkelijk, stelde de reiziger. De verteller constateert dat hij dat juist wel wil, het over zichzelf hebben. Het woord botsing is misschien te scherp en ook niet nodig. De verteller was meteen van Evliya gaan houden en er was geen echte tegenstelling, alleen een andere voorkeur.

Verbanden

In het voorwoord stelt Faruk dat er schrijvers zijn die overal verbanden willen zien – “de ziekte van onze tijd” – en ook ik ben daardoor aangestoken, voegt hij dan toe, de reden het verhaal te publiceren. Het lijkt een boodschap van Pamuk aan de lezer om verder te kijken dan de letterlijke tekst. Waar gaat het over. Het boek heeft duidelijk verlichtingsidealen (inclusief humanisme) en ziet een behoudzuchtig Ottomaans rijk dat zich met veel moeite een nieuw wapen aanmeet, zo lang het de oude krijgskundigen maar niet in de weg zit. Grote stappen sneuvelen hierin; het leven gaat zijn vanelfsprekend geachte gang. Je zou het op het nachtkastje van een benauwde conservatief willen leggen, al is de kans groot dat die vooral ziet waar de parallellen mank gaan – en niet de actualiteit ervan.


***

Een enveloppe is in de brievenbus gestopt met het 
artikel Hele gesprekken met planten: ‘Zijn jullie verliefd?’ uit PS, een bijlage uit Het Parool. Het gaat over Richard de Nooy, die stukjes schrijft bij planten die hij tegenkomt op zijn dagelijkse wandeling. Bij een foto van een plant langs de stoeprand met een stuiver ernaast schrijft hij:

‘Waar bent u voor aan het sparen?’
‘Een telefoon.’
‘Wat wilt u ermee?’
‘Mensen bellen.’
‘Hoezo?’
‘Om te vragen hoe het gaat.’
‘En dan?’
‘Naar ze luisteren.’
‘Telefoons zijn duur.’
‘Dat is jammer.’
‘Wilt u de mijne gebruiken?’
‘Ik wacht wel, dank u.’

Er zit ook een dichtbundel in de enveloppe Samen Al t'hope van Rodaan al Galadi en Maud Vanhauwaert. Rodaan ken ik van een verhalenbundel van zijn hand die ik mijn moeder gaf en van zijn gedicht Vla dat voorgedragen en uitgelegd werd in Water Wieg Me.

De dichter heeft óók een gedicht over een telefoon. Het gaat over wat waardevol is: de iPhone11, de Huawei Ascend P2 of mensen zoals oma, moeder of het mooiste meisje uit de klas.

Er staan prachtige en pijnlijke regels in het Politiek gedicht dat zijn best doet om haat en geweld op te roepen: En dan onze winter / onze prachtige vertrouwde onverstoorbare winter, / die muggen, vliegen en immigranten verjaagt.

Maud Vanhauwaert is nieuw voor me. Wel kende ik het verschijnsel Nederlander en Vlaming maken samen een product, vooral vanuit het wielercommentaar, waar het een methode is om al te eng eigen-vlag-gepraat voor te zijn.

Vanhauwaert, de West-Vlaamse dichteres en actrice, maakt gebruik van de woorden van haar voorganger in de bundel en van nog wat personen en zaken: Trump, Greta Thunberg, haar oma, een bijsluiter bij medicijnen, de Portugese dichter Fernando Pessoa die we misschien wel kennen en Conner Rousseau – de jeugdige voorzitter van de PSa – , die veel Vlamingen wel en veel Nederlanders niet zullen kennen. Samen brengen ze een kakofonie aan woorden en meningen zonder al te veel samenhang.

Vanhauwaert gaat op zoek naar de betekenis in vier pogingen tot coalitievorming. Ze geeft vormen aan de woorden die bevreemdend werken en intrigeren. Pogingen waar ik ondanks geworpen messen kwetsbaarheid in proef. Ze schrijft:
Amai, kijk, wat elkaar nooit / vond gonst, humt samen // in een zwijgzame mond. Die mond leent ze dan weer van Rodaan. De titel komt van haar oma zaliger: t'hope is een West-Vlaams synoniem voor tezamen.

Zij die de enveloppe in de bus deed, raakte aan wat bij me in slaap gesukkeld is: het gevoel voor de poëzie die op straat ligt en kan helpen te duiden wat ongerijmd lijkt. Zomaar een mooi kado op een dag dat ik een huisje voor mussen aan de muur hang.


***

In Pál Zivada's boek Jadviga's kussen, wordt wel het bed met haar gedeeld, maar niet haar kussen. Het drijft haar echtdgenoot Ondris, boer op een door zijn vader nagelaten boerderij, tot wanhoop. We kunnen dat volgen in zijn dagboek, dat begint op de dag van zijn trouwen.

Naast zijn overpeinzingen, briefjes, en rekeningen bevat het dagboek aantekeningen die zijn vrouw maakte en er na zijn dood inschreef. Het ligt na zijn dood een tijdlang aan haar hoofdeinde, alsof het een kussen is. Daarna geeft zijn tweede zoon, Miso, in voetnoten en tussengevoegde teksten commentaar op de woorden van zijn vader en moeder. Korte aantekeningen over de afloop van de Tweede Wereldoorlog door zijn oudere broer en lieveling van zijn vader, Marci, zijn eveneens opgenomen. Miso sluit het af met een lange trieste tekst, waarin de onthulling al lang geen verrassing meer is. De hier uitgewerkte vorm van het dagboek als literaire tekst is breed, afwisselend, actief en atractief.

De eerste helft speelt tijdens de Eerste Wereldoorlog. Waar Ondris even in mee vecht. Hij weet zich er echter onderuit te draaien al loopt dit niet op rolletjes. In ruil voor de medewerking van een Hongaarse kapitein aan het beëindiging van zijn korte mobilisatie, moet hij informatie leveren over de Slowaakse gemeenschap in het dorp waar hij woont. Hij heeft er weinig zin in, maar laat zich dwingen naar de bijeenkomsten te gaan die worden geleid door een paar Slowaakse nationalisten die aansluiting zoeken bij 'het moederland' en daarvoor verschillende routes uitstippelen.

Met het dagboek in de hand is Miso opzoek gegaan naar het leven van zijn ouders. Hij houdt van uitzoekwerk. De oma waar hij bang voor was onderhoudt een sadistische relatie met een knecht, een die de perken te buiten gaat. Zijn vader betaalde een weduwe voor seks, een soort privé prostituee dus. Op een begraafplaats vindt een soort vruchtbaarheidsritueel plaats. Hij leest en geeft commentaar.

Jadviga's kussen beschrijft een levensloop waar de generaties het gedrag van de voorgaande overnemen en dat leidt meer tot rottigheid dan vreugde. Vrouwen zijn leidend of niet te vertrouwen. Het is treffend hoe relaties worden uitgebeend en voorgeschoteld, maar naast het genieten van een rake pen, maakt het boek zeker niet vrolijk. Het wijst pijnlijk naar de eenzaamheid van de mens en de somberheid van het bestaan. Er zijn veel goede bedoelingen, maar relaties werken vaak niet. Miso heeft de beste relatie met zijn runner van de inlichtingendienst, want ook hierin volgt hij zijn vader.

Tijdens het lezen merkte ik dat ik geen enkele voeling had met de Hongaarse geschiedenis van voor 1956. Mijn eerste huisbaas in Amsterdam was een inhalige gevluchte Hongaarse violist, maar dat het land aan de kant van de verliezers stond in de Eerste Wereldoorlog en meevocht met de Duitsers in de Tweede, nee daar had ik nooit bij stilgestaan, al valt het wel in het bekende plaatje van de geschiedenis. Helemaal geen idee had ik over de strijd van de Slowaken in het land. Het antisemitisme en de pogroms verbazen dan helaas weer niet. Zo brengt het boek naast de relaties ook de twintigste eeuwse geschiedenis van een Europees land – waar we inmiddels allemaal een mening over hebben – dichterbij. Ook daarom is Jadviga's kussen een boek om te lezen.


***

In Italiaanse schoenen door Henning Mankell verkiest Fredrik Welin, 66 jaar oud, een put om in te leven. Iedere morgen neemt hij een duik in het water van de Oostzee. Hij hakt daarvoor bij zijn eiland – waar zijn grootouders leefden – aan de Scherenkust voor Stockholm een wak. Hij woont er zonder andere mensen en de duik is de enige manier waarop hij het leven nog voelt.

De mierenhoop in een kamer van het huis overwoekert langzaam het meubilair. De boot ligt langzaam weg te rotten in de schuur. Een verfkrabber is niet meer voldoende. De kat en hond zijn oud. De postbode is een hypochonder. Het leven is afgeleefd.

Dan stapt een vrouw uit zijn verleden met rollator over het ijs naar hem toe. Het leven van Fredrik zal daarna niet meer hetzelfde zijn. Spoken uit het verleden worden aangepakt en andere mensen in zijn leven gehaald. Dan beseft hij ook dat hij die man, die kluizenaar, niet wil zijn. Verder laat ik de gebeurtenissen met rust; geen spoilers, zoals we het verklappen van een verhaallijn zijn gaan noemen.

Veel mensen zullen Mankell kennen door de Wallander-reeks en niet als schrijver van romans. Dit boek bevat voor een literaire roman misschien wel teveel gerafeld verhaallijntouw. Het heeft me niet gestoord. Pas toen ik na het gelezen te hebben over het boek sprak, kwam dit euvel bovenwater.

Er staan pakkende zinnen in de kroniek van een leven dat volledig is vastgelopen. De beschrijving van de jongeman die ontdekt waar hij zelf staat ten opzichte van zijn ouders en in het leven trof me; meer dan de beschrijving van de man die de intimiteit uit de weg gaat, omdat hij die niet onder controle kon houden. (Hoewel dit tweede mogelijk veel met het eerste te maken zal hebben. Hij had moeten breken met zijn eenzame vader, de ober die zich het leven moest laten voorschrijven, om zelf wel een positie te krijgen die hij vervolgens toch liet ontsporen.)

Het trof me, omdat ik zelf leefde met wat er op mijn pad kwam. Zonder eigen keuzes te maken. Pas als twintiger begon ik zelf een leven uit te stippelen: los te komen van een beperkte opvoeding. Veel te laat. Je leest geen boeken om ze één-op-één op jezelf te betrekken, maar ook om meer van de wereld en de mensen om je heen te horen, juist weg te dwalen van je eigen wereld. Toch raakte dit hard; juist omdat het hier anders ging.

Er zitten beelden in die het leven van nu bevragen. We eten walmende halffabricaten op plekken waar de mensen desondanks nog wel leven in zich hebben. De metro van Stockholm brengt je met iedere halte verder van het centrum weer een scheidingsmuur over. Achter die muren ligt geen andere wereld, het is dezelfde, maar wel met minder mogelijkheden: “Uiteindelijk sta je aan de buitenkant en dan kun je ervoor kiezen de waarheid te zien of niet.”

Zorg voor je schoenen. Zorg voor schoenen. Mooie schoenen geven vreugde aan het meisje dat een paar rode hooggehakte exemplaren krijgt, van Italiaans ontwerp en kwaliteit. Ze zal de enige in het boek niet zijn. En daarmee loopt het verhaal goed af.


Ik lees met moeite, maar wel graag. Het voordeel van een boek is dat als je er in zit dat relatief lang duurt. Dat maakt het makkelijker leesbaar dan losse artikelen. Vanaf 31 januari 2018, op de laatste dag van de maand, zet ik kort (het moet het lezen zelf niet in de weg staan) op een rijtje wat ik las. Want ook bij het onthouden kan ik wel wat steun gebruiken.



In Italiaanse schoenen zit het klein hoefblad als teken dat de lente komt.