Laatst gelezen boek boven
De moeder van
marathonloper, BN'er en cabaretierDolf Jansen
is in Ierland geboren. In het
programma
Verborgen
Verleden gaat hij opzoek naar de Ierse Roots. Opa verzette zich
tegen de Engelsen op het eiland en was in dat verzet een hele meneer
die een serie gevangenissen van binnen 'mocht' bekijken, zo blijkt uit
een dagboek. Dolf is er trots op en put inspiratie uit dit verzet,
want wat hadden die Engelsen in Ierland te zoeken? Niets. Helemaal
eens.
Maar daar komt geen punt, maar een komma, want na het
verdrag tussen Ierse Republiek en Engelsen van 1921 was de strijd
immers niet beslecht. De Engelsen behielden het economische
belangrijke Noord-Ierland en het verzet leefde in de jaren zestig in
Noord-Ierland weer op. Maar zo'n komma betekent ook ruimte voor
vragen als: Wat betekende het verzet voor de inwoners; Welk verzet
was wel en welk niet geoorloofd; en Hoe raakte mensen in de Ierse
strijd betrokken en hoe kwamen ze er uit?
De door
Bernard
MacLaverty beschreven
Cal is een jongeman die zich
in de jaren tachtig laat zich inzetten bij republikeinse acties. Het gaat niet van harte, maar hij komt er ook niet onderuit en wordt als
aansporing bedreigd met geweld. In die context en met een pijnlijke romance gaat het boek over
mooi en lelijk, nieuwsgierigheid en privacy, werk en werkeloosheid,
vertrouwen en beschamen, misdaad en straf, liefde en haat, teder en
bruut, katholiek en protestant, en over de diffuse situatie waarin
een mens, en zeker de mens in een conflictsituatie, kan belanden.
Dit alles in fijn geschreven zinnen.
 |
| Matthias Grünewald: De kruisiging 1510-1515. |
De negen jaar oudere
Marcella, waarop Cal verliefd wordt, werkt in de plaatselijke
bibliotheek en geeft hem Misdaad en Straf van Dostojevski mee. Het is een
boek met parallellen met de roman Cal. Een veertiende eeuws schilderij van Matthias Grünewald met Jezus aan
het kruis is een andere kunstuiting die nadrukkelijk aan bod komt. Pijn en straf als
verlossing van de zonden, het is een catharsis die ook door Cal gezocht wordt. (Dat
kerstmorgen zo'n belangrijke rol speelt in het verhaal, geeft gezien
vanuit de Christelijke leer hoop.) Verder is een bom verstopt in het
boek Middlemarch van George Elliot, een roman die gaat over het
Engelse conservatieve plattelandsleven.
De roman laat vooral
zien dat keuzes maken binnen een maatschappij waar de tegenstelling
zo scherp is, minder gemakkelijk is dan de buitenstaander kan denken. De in Schotland woonachtige Noord-Ier MacLaverty is niet
over de keuzes van het groepje rond Cal te spreken. Verzet moet immers ook
zijn grenzen kennen en niet het verleden, maar de toekomst als horizon zien. Dolf zal het daar vast mee eens zijn en
Verborgen Verleden was ook gewoon een mooie tocht langs de archieven,
kroegen en kerken binnen zijn Ierse familiegeschiedenis. Wat hij zegt
klopt, verzet inspireert, maar de worsteling is ook hoopgevend
en een noodzakelijk deel ervan.
***
Gekke
Mustafa en andere verhalen van Halil
Gür bevat geen datum van uitgave.
De verhalen spelen half jaren zeventig, rond en na de Turkse staatsgreep van 1971.
Die gespannen situatie komt een aantal malen terug. Het
Nederland dat hij beschrijft is dat van eind jaren zeventig tot
halverwege de jaren tachtig. Op de wiki
pagina over Gür staat dat het boek in 1984 is gepubliceerd; als eerste van een hele
reeks.
De verhalen spelen in Turkije, met name
Istanboel en kleine dorpen in het Turkse deel van Koerdistan. Een
groot aantal bevat autobiografische elementen, zoals hij was ook student
architectuur die niet rond kon komen, zijn kost moeizaam verdiende en
in Nederland zijn plaats vond door te fietsen, turkse koffie met Nederlandse cake verorberen, werk voor koppelbazen en het gele papier kreeg na het gebruik maken van de regeling uit mei 1975 voor het legaliseren van illegale gastarbeiders die voor 1 november 1974 het land waren binnengekomen. Dit boek fungeert als een
blik over de schouder en laat zien hoe moeizaam het inburgeren in Nederland ging, zelfs met de beste bedoelingen van de immigrant.
De verhalen in Gekke Mustafa zijn vooral sterk doordat ze
levendig met met liefde mensen beschrijven die het niet zo getroffen
hebben, zowel in Turkije als Nederland. Ze koesteren wrok, blijven
ondanks alle inspanningen arm of zijn aan de drank. Er is ook een
aardig verhaal hoe te ontsnappen aan de vreemdelingenpolitie en een
ander hoe een zigeunerin (de benamingen Sinti en Roma waren destijds
nog niet ingeburgerd) de hongerige student helpt met wat bij elkaar
gebedeld kleingeld.
***
In
grote lijnen kende ik het verhaal dat Conny
Braam in het
schandaal vertelt. Al voordat het boek
geschreven werd, sprak ik er in de jaren tachtig met mijn collega
antimilitaristen uit Haarlem en Velsen over. Het verhaal hoe notabelen en politie in de regio Kennemerland tegen linkse
elementen in het verzet opereerden, haalde destijds weer eens de
krant. Braam schreef het boek 16 jaar geleden.
Het stond al lang op mijn lijstje, maar ik las de geromantiseerde
reconstructie van dit verhaal pas onlangs.
Het
is een van de vele zwarte bladzijden in de geschiedenis van de
bezettingsjaren. Wie in de kanten
databank Delpher zoekt op 'Velser Affaire' vind meer dan 130
treffers. Een van die artikelen heeft als onderkop “Wie
aan de Velser Affaire komt breekt zijn nek”.
Een citaat dat ook Braam in het schandaal optekende. En nog steeds haalt de zaak ieder jaar de krant.
Connie Braam dient de feiten
niet gortdroog op. Ze houdt de grote structuren aan, maar vertelt ook
het verhaal van Susan Boerhave, die als tiener binnen het verzet tal
van activiteiten voor haar rekening nam, zoals koerierswerk, het
ophalen van vrijgekomen gevangenen, en het liquideren van gevaarlijke
personen. Na het samenvoegen van de verschillende verzetsgroepen
onder één leiding, bepaalde een immorele en reactionaire leiding wie gevaarlijk was
en uit de weg moest worden geruimd (MB: het verzet in de regio had aan de top Mr. Sikkel afkomstige uit de
Orde Dienst (OD), een anti-linkse verzetsorganisatie, die de plannen
voor een autoritair bestuurd Nederland na de bevrijding klaar had
liggen. In het boek wordt hij Sikkink genoemd). Dat jonge linkse verzetsmensen bij die
liquidaties omkwamen – met Hannie Schaft (in de roman Anna
genoemd) als bekendste –, was een bijkomend en bedoeld voordeel, aldus de roman. Welke invloed dit cynisme heeft op het leven van de jonge
Susan en haar gezin is het belangrijkste thema van het boek.
Geschreven in
de stijl van de betere streekroman, gebouwd op grondig onderzoek en
met een politieke boodschap, zo zou je het boek samen kunnen vatten.
Wat mij het meeste trof was de beschreven naïviteit in het
vertrouwen van personen die de touwtjes in handen namen. Anderzijds
een houding gebouwd op louter wantrouwen leidt tot niet tot effectief
verzet. Je moet bovendien wel keihard en gestaald zijn om niet ook te
gaan twijfelen in de de zin van: ben ik gek met mijn wantrouwen? Dat
er bescherming tot op het hoogste niveau was (de
Haarlemse officier van justitie in oorlogstijd, de hierboven al genoemde Mr. Sikkel, was zwager van oorlogspremier Gerbrandy), heeft recht doen buigen en
onrecht opgericht. De Velser Affaire heeft nog jaren lang zijn sporen
nagelaten op mensen die beter hadden verdiend.
De roman zou in 2013
leiden tot een 'definitief'
onderzoek naar de Velser Affaire door Bas von
Benda-Beckmann van het NIOD, waarin wordt gesteld dat voor opdracht
uit Londen om communisten om te brengen geen bewijs is te vinden. Een
recensent stelt: “De Velser Affaire”
roept wel de vraag op of von Benda- Beckmann van koers veranderd is,
omdat de beschikbare bronnen geen nieuwe informatie bevatten. Of dat
het hem bij nader inzien verstandiger leek om geen confrontatie aan
te gaan het hogere gezag, want die tentakels reiken immers ver. Zelfs
nog zoveel jaar na de oorlog.” Naïviteit is veel mensen nog steeds een brug
te ver. Dat Gerbrandy in 1947 betrokken was bij de plannen tot een coup, zal ook niet helpen bij het
gladstrijken van de donkere plooien.
Braam
heeft inmiddels heel wat volgende boeken geschreven. Onlangs kreeg ik
een mail met de aankondiging van de nieuwste
roman Wij
zijn de wrekers over dit alles.
Deze vertelt het verhaal van Jakob Witbooi, Jantjie Jafta, Moritz
Rabinowitz en Koos Abrahams en de tienduizenden zwarte, bruine en
witte Zuid-Afrikaanse soldaten die vochten tegen het nazisme. De oorlog blijft een bron voor verhalen.
***
Barkskins
van Annie Proulx begint met het leven van twee Franse
jongemannen uit de achterbuurten van Parijs die naar Canada trekken
om daar als houthakker te gaan werken: Charles Duquet en René Sel,
die tweede trouwde met Mari een Mi'kmaw.
Sel
René Sel
is een man die de wereld op zich af laat komen; hij ziet zichzelf als een
stofje in de wind. Zo'n stofje is kwetsbaar. Hij wordt vermoord in
het bos en de vermoedelijke dader neemt op grond van haar zogenaamde rechten als
zijn pleegkind en vooral als blanke de eigendommen in. De familie Sel
zal daardoor het verhaal beginnen zonder veel bezittingen. Die
achterstand is een constante in het boek. De oorspronkelijke bewoners
worden veracht, zijn vrijwel rechteloos en hebben te maken met
racisme. De Sels verhuren zich als houthakkers of leven in tanende
Mi'kmaw dorpen van jacht en visvangst. Een deel van hen zal leren van
de blanke kennis die nuttig is. “Veel Mi'kmaw zijn gestorven met
hun kennis opgesloten in het hoofd,” zegt de dochter van een
Sel en een regelrechte Duke. Zij leert hen ter compensatie Westerse kennis.
Duke &
sons
Charles
Duguet, die zich al snel om laat dopen tot Charles Duke, neemt het
leven zonder veel scrupules wel in eigen hand. Hij wordt eigenaar van een omvangrijke houthandel. Zijn leven staat in
dienst van zijn zakelijk succes of dat nu gaat om het vinden van een
echtgenote, het krijgen of hebben van kinderen en het binnenhalen van
orders en wingebieden. Echter niet alles is te koop of te bedisselen, zo
blijkt. Zijn zoon danst niet naar vaders pijpen. Ook vader Duke komt door
moord aan zijn einde, maar laat een florissant bedrijf achter aan
zijn geadopteerde zoons. Dat bedrijf staat mede aan de wieg van het
verdwijnen van de boreale bossen van het continent. Met het
verdwijnen van die bossen, verdween ook de bestaande leefwereld van
mens, dier en plant. Dat is het centrale thema van het boek. De Dukes en Sels staan symbool
voor dit verhaal. De Mi'kmaw worden daarbij letterlijk uit het het verhaal van
de Dukes gewist en gemoord. De firma in hout gaat tenslotte over naar de Breitsprechers, een geslacht van
bosbouwers met Duitse wortels dat zich de familie in trouwt.
Tijdsspanne
Het
verhaal begint in 1693 en loopt tot 2013. Het omspant zo de geschiedenis
waarin de blanke meende de bossen te mogen omkappen en platbranden,
omdat God een dergelijke woestheid niet kon verdragen tot aan
milieuactivisten die door het planten van jonge boompjes en het
zoeken naar de beste plantmethode iets van de verdwenen natuurlijke
rijkdom proberen terug te winnen. Het spreekt vanzelf dat het lang
wachten is na het omkappen van duizenden jaren oude reuzensequoia's
tot je weer hebt wat je had. Maar niets doen is geen optie.
Structuur
en boodschap
In die
geschiedenis speelt Amsterdam een rol, er is een link met Leiden en
de Nederlandse vaart op de Oost. In Nieuw-Zeeland is het latere Duke
Logging and Lumber – inmiddels onder controle van een vrouw – betrokken bij
de kap van de kuari bommen. Een type boom dat goed te bewerken is,
maar waarvan door de kap 95% is verdwenen.
Je zou kunnen zeggen dat het boek de
continenten omspant, zoals veel recensenten doen, maar dat doet volgens
mij geen recht aan het gegeven dat het vooral over activiteiten en
gevolgen in Noord-Amerika gaat. Wat niet Amerikaanse couleur
locale, met zelfs een aantal Nederlandse woorden zoals snoezepoes,
en een verblijf in een Zuid-Amerikaans regenwoud, handel in China, en
koppensnellers in Nieuw Zeeland geven leven aan het boek, maar het
blijven zijstraten.
Barkskins
is geen opgewekte kost, maar wel een boek dat geschreven is met
aandacht voor tijd en mens. De ruim 700 pagina's zijn een leesreis tussen
boomstronken door. Om en om komen beide families in een deel aan bod.
Pas in het laatste deel, nadat in het eerste Charles Duquet het
houthakkerskamp verlaat, wordt aan beide weer een aantal hoofdstukken
in het zelfde deel gewijd. Goed dat er een levendige stamboom van 300 jaar oud opgenomen
is van beide families, zodat je de personen nog eens kan natrekken
als je even de draad verloren bent in de eeuwen.
Verleden
en toekomst
Voor
de optimist is het een boek met goede afloop, milieuactivisten gaan
aan de slag. Voor de pessimisten is de afloop niet erg bevredigend,
maar het waarom van die conclusie laat ik in het midden; dat is aan de
lezer zelf om te oordelen. Mijn maand voor het slapen dwalen door de toch
niet eindeloze bossen zit erop.
