Boforsgate; a journalist's pursuit of truth

Boforsgate; a journalist's pursuit of truth (Delhi: Juggernaut Books, 2025), geschreven door de in Zwitserland wonende Chitra Subramaniam¹ is een uitgebreide weergave van een tienjarig onderzoeksjournalistiek megaproject, aangevuld met een terugblik. Het corruptieschandaal rond de wapendeal van Bofors met India kwam voor het eerst aan het licht in 1987. Chitra Subramaniam deed jarenlang onderzoek, wat leidde tot het blootleggen van het schandaal, een een spoor dat leidt tot in de Indiase Congrespartij – al wordt dat deel nog steeds geheim gehouden in India. 
     Het is ook een zelfstudie om te zien hoeveel opoffering dit haar als moeder en echtgenote heeft gekost. In die zin lijkt het ook een document voor het eigen gezin om aan te geven waarom ze haar aandacht zo vaak en zo veel elders had liggen en altijd klaar stond om de telefoon op te pakken of zelfs op cruciale momenten naar het buitenland vertrok voor onderzoek. Hoewel mannen ook met dergelijke omstandigheden te maken hebben, lijkt het een onderwerp waarvoor vrouwen eerder aandacht hebben. Dit terwijl ze ook de verantwoordelijkheid blijven nemen voor de huiselijke situatie. Chitra maakt dit aspect tot een van haar hoofdonderwerpen.

De schrijfster komt in Zwitserland terecht door haar huwelijk met een medestudent in Stanford (VS), waar ze journalistiek studeerde. Ze woont er nog steeds. Haar man is wiskundige van Italiaanse afkomst die met zijn ouders in Genève woonde. Zij stamt uit gegoede Indiase kringen en haar familie werd gerespecteerd door prominenten uit de Congres Partij, zoals Indira Gandhi.
     Ze wordt gevraagd als Zwitsers correspondent door de Indiase krant The Hindu als het Bofors Omkoopschandaal aftrapt met een radioprogramma in Zweden. Het zou haar leven in belangrijke mate gaan kleuren. Voor de krant The Hindu is het voor het eerst in haar geschiedenis dat ze zo'n zwaar onderzoeksproject oppakt.
     De schrijfster is dan negenentwintig jaar oud en vijf maanden zwanger. Een maand voor de geboorte dient de wieg als opslag voor documenten. Waarom ze zich er hoogzwanger volop instortte? Iedereen loog in de Bofors kwestie: het bedrijf zelf, de Indiase overheid, en de Zweedse idem. “Het was mijn verantwoordelijkheid om uit vinden waarom, en door wie. Ik deed dit voor India. Ik moest uitvinden wie ons misbruikte,” zo motiveert ze deze inzet. 

De houwitser

In 1979 gaat India opzoek naar een houwitser. Eerst worden typen uit Engeland en de VS bestudeerd. In 1981 komt daar geschut van Bofors bij en een jaar later een Frans type. Versies uit Nederland en de VS vallen af. Zo blijven over: het Franse Sofema met het TR-155 mm geschut, de Zweedse FH 77B van Bofors, de IMS FH 70 uit het VK en een de Voest uit Oostenrijk.² In oktober 1985 wordt dit versmald tot het geschut van Bofors en Sofema. In 1986 beveelt de Indiase landmachtstaf aan de houwitser van Bofors te kiezen, dit wordt overgenomen door het verwervingscomité, zelfs als het Zweedse geschut meer zal blijken te kosten.
     Overigens maakt de Indiase overheid al vroegtijdig bekend dat ze de betrokkenheid van Indiase tussenpersonen in het verwervingsproces niet zal accepteren.

Griezelig randje

Rond omkoopschandalen in de internationale wapenhandel hangt vanzelf al een sfeer van spanning en geheimzinnigheid. In dit geval wordt dit nog versterkt door de moord op de premier van India Indira Gandhi (31/10/84). Ze wordt vervangen door Rajiv Gandhi. Ook Olaf Palme, de premier van Zweden – direct betrokken bij de onderhandelingen – komt op 28 februari 1986 gewelddadig aan zijn einde. Alsof het nog niet genoeg is, viel een medewerker van de wapenexportcontrole afdeling van de Zweedse overheid, Carl-Fredrik Algermon, op 15 januari 1987 – kort voordat het schandaal los brak – dood onder een Stockholmse metro. “Viel Algermon of was hij zijn dood in geduwd. Tot op heden blijft die vraag onbeantwoord,” schrijft Chitra die blijkbaar de officiële visie dat hij zelfmoord pleegde niet serieus neemt en ze is de enige niet.
     Deze kwesties geven Boforsgate nog een extra randje. 

Hinduja broers

De corruptie zaak, waaraan deze deal zijn bekendheid ontleent, kwam aan het rollen met een radio-uitzending van de Zweedse publieke omroep op 16 april 1987. Premier Rajiv Gandhi ontkent meteen al, op 20 april, de betrokkenheid van tussenpersonen en financiële malversaties. Dat het toch fout zit wordt echter verder aangezet als nog geen week later journalist Bo G. Andersson³ in de Dagens Nyheter schrijft dat Bofors geld betaalde aan een invloedrijke zakenfamilie, de Hindujas, om het contract binnen te slepen. Hij stelt zelfs dat de band tussen die familie en het bedrijf Bofors al sinds 1970 bestaat en de Hindujas de Zweedse wapenfabrikant hielpen om wapens aan de Sjah van Iran te leveren en om ook na diens val in 1979 wapens aan het Iran van Khomeini te blijven leveren⁴. Later heeft Andersson het over Alcari S.A. Een bedrijf dat kruit aan Iran probeerde te verkopen en (dan nog) vermoedelijk een bedrijf van de Hindujas is.
     Ook tijdschrift Forbes schreef over de Hindujas. De online versie van 'Money! Guns! Corruption' (gepubliceerd 7 juli 1997 en aangepast op 6 juni 2013) bevat niet meer de woorden die de schrijfster uit het origineel haalt: “Even bekend in Manhattans' Trump Towers als in Bombays filmindustrie, bloeiend in het Iran van de Sjah en winstgevend in het Iran van Khomeini, met posten als tussenpersonen in New York, Washington en Londen, zijn de mysterieuze Hinduja broers overal om hun weg naar het binnenste van de wereld van politiek en geld te kopen.” (Het is goed mogelijk dat de tekst aangepast is wegens een juridische procedure; een middel waar de broers snel naar grepen. Chitra kent de tekst goed; ze leverde er zelf een bijdrage aan). Forbes India kwam later met een artikel over de familie. In Boforsgate vraagt haar Zwitserse bron Kaa – een wapenhandelaar gevestigd in Genève – retorisch over de Hindujas: “Als een familie van hindoe vegetariërs een niet vegetarische Sjah van Iran om de vinger kan winden, hoeveel macht denk je dan dat ze hebben.” Ze doen vanuit die machtspositie ook hun best The Hindu een deel van hun doofpot politiek te maken. 

Onderzoek om niets te vinden

Een rapport van de Zweedse Rekenkamer (SNAB) verschijnt en wordt kort daarna aangepast, waarbij de illegale betalingen eruit verdwenen. Daarna begint een periode van overheidsonderzoeken die bedoeld zijn om te doen alsof de zaak wordt opgepakt en om tegelijkertijd niets te vinden. De Indiase Parlementaire onderzoekscommissie (JPC) wordt vanuit de Rekenkamer (CBI) gevoed met foutieve informatie. Het JPC komt dan ook met een flut rapport. Zo was het ook bedoeld. Het doet de vraag rijzen wie daar achter zit. Relevante personen werden door de Indiase Parlementaire onderzoekscommissie niet gesproken, mondelinge informatie van twee Zweden die India bezoeken wordt door Rajiv Ghandi geweigerd, zogenaamd omdat hij dit op schrift wil hebben. Maar zo kreeg hij helemaal niets, niet op papier en niet verbaal. En ook dat lijkt precies de bedoeling. In Zweden wordt dan weer de Officier van Justitie Lars Ringberg gemaand geen contact te zoeken met een Indiase delegatie, zogenaamd om die niet in verlegenheid te brengen.⁵
     Uiteindelijk zullen in de periode 1997-99 wel honderden pagina's met geheime Zwitserse bankafschriften aan India geleverd worden. Het boek sluit af met de opmerking dat de dozen met de documenten in 2025 nog steeds gesloten in India staan. Delhi weigert de beerput te openen. Meer dan een schaar is niet nodig. Dit is een aspect dat de uitgave van het boek ook veel van zijn relevantie en urgentie geeft. Immers zo blijft het nog steeds bij enigszins gissen wie precies betrokken waren, al wijst alles erop dat dit tot op het hoogste niveau was. Olav Palme en Rajiv Gandhi waren bij zaak betrokken, zoals uit een gesprek tijdens een vlucht in 1986 bleek.⁶ Maar hoe precies? De gesloten dozen zijn nu wel een handig chantage middel door op het openen aan te sturen, tenzij personages of partijen ... (vul maar in). 

Journaliste, echtgenote, moeder

Het karakter van het boek wijkt af van het gangbare door de aandacht die er is voor de positie van de onderzoeksjournaliste zelf. Ze is een jonge vrouw die pas getrouwd een gezin aan het vormen is. Net voor de bevalling in het ziekenhuis zoekt ze nog naar een telefoon (het is de tijd van voor de mobieltjes) om een bron in het buitenland te bellen. Het zoontje raakt gedurende zijn eerst levensjaar gewend aan de klank van fax en telefoon, en speelt met schrijfpapier dat over de grond zwerft. Als hij gaat lopen, merkt ze dat er daardoor minder tijd overschiet voor het Boforsonderzoek. Ook haar tweede kind wordt tijdens het onderzoek geboren.
     Het roept bij Chitra de vraag op of ze wel een goede moeder is geweest en een goede echtgenote of haar kinderen geen schade hebben ondervonden van haar inzet. Die twijfel leeft ook binnen haar familie. Bovendien zien die ook het gevaar van het peuteren aan een corruptiezaak in de hoogste kringen. Dreigtelefoontjes, niet werkende autoremmen en een inbraak op haar bankrekening geven substantiële aanleiding voor die zorgen.
     Van andere orde is haar constatering dat ze er slecht in is om haar financiële beloning te regelen, een euvel dat meer voorkomt bij vrouwen dan bij mannen. De gender insteek alleen al maakt het boek waardevol om te lezen. Hoewel de verzuchting of ze wel een goede moeder c.q. vrouw is wel vaak in dezelfde woorden terugkeert, terwijl het de lezer al duidelijk zal zijn dat ze onder die druk leeft, en zo niet dan zal het ook door het veelvuldig herhalen niet duidelijk worden.

Eindredacteur

Wat ook herhaaldelijk terugkeert is de onbetrouwbaarheid van haar eindredacteur N. Ram. Deze publiceert onaangekondigd stukken, waarvan is afgesproken dat de schrijfster eerst geïnformeerd wordt. Of hij laat geschreven stukken – soms tijden – liggen en gebruikt documenten niet die met veel inzet zijn verkregen. Hij publiceert tegen de afspraken met de bron in informatie die juist beter nog even niet kon verschijnen. Hij sprak met betrokkenen in het corruptieschandaal over de informatie die hij had (zoals met de Hindujas). Hij heeft anderzijds geen aandacht voor de positie van de journaliste. Zo vraagt hij nooit (belangstellend) naar haar jonge gezin en hij is egocentrisch. Aan het eind van het boek vindt Chitra het nodig te verklaren dat zijn houding niet werd ingegeven om zichzelf te verrijken, maar om zijn positie op te kloppen en een steviger positie binnen de krant te krijgen.
     Haar voornaamste bron in Zweden, Sten Lindström, zegt dat hij niet begreep waarom ze de band met Ram niet eerder verbrak. Zelf denkt ze dat ze die stap niet zette vanwege de afstand tot India en het jongleren met de tijd voor de baby, thuis, en Bofors. Tenslotte gaat ze werken voor The Statesmen en korte tijd bij The Indian Express. Bij deze tweede krant stuitte ze weer op een onhandelbare eindredacteur en stopte, maar keerde kort daarop terug.

Bronnen

Snel nadat ze aan het onderzoek voor The Hindu begint, zoekt ze bronnen. In India, Zwitserland, en Zweden, waar ze spreekt met de Swedish Peace and Arbitration Society (SPAS, een organisatie mij bekend van vroegere samenwerkingsprojecten) en betrokken journalisten. Na enige tijd krijgt ze contact met een man wiens naam ze pas veel later zal noemen – in de realiteit pas na een kwart eeuw – en die haar regelmatig documenten geeft en een van haar sparringpartners wordt om de kwestie te analyseren. Sting noemt ze Sten Lindström, het hoofd van de Zweedse politie, die uit hoofde van zijn functie onderzoek deed naar de Boforszaak.
     In Zwitserland spreekt ze regelmatig met een wapenhandelaar om de wereld van de wapenhandel en brievenbusmaatschappijen te begrijpen. Hij blijft anoniem en krijgt in het boek de naam Kaa (naar de slang in Jungle Book). Een collega vraagt of ze hem vertrouwt. Hij probeert nooit verhalen bij me te planten, antwoord ze daarop. Maar ze spreekt ook met onderzoekers naar financiële malversaties vanuit de Zwitserse overheid, zoals 'Snowman' en Jörg Kistler, die woordvoerder van het Ministerie van Justitie is. Ze zette een flink netwerk op. Naast haar tomeloze inzet is dat het voornaamste kapitaal van de journaliste. 

Onderzoeksjournalistiek

In het boek komen regelmatig onderzoeksjournalistieke-opmerkingen voorbij. Dat is een volgende reden dat het boek ook in algemene zin waarde heeft. Het zou literatuur voor de opleiding journalistiek kunnen zijn. Uitgebreid wordt het proces beschreven vanaf de aanvang van het Boforsschandaal dat samenvalt met het start als Chitra's loopbaan als onderzoeksjournaliste.
     Het begint al met de opmerking dat de intenties van een onderzoek de waarde van de uitkomst bepalen. Wat ook opvalt is dat het boek vol vragen zit en daarmee de belangrijkste vaardigheid onderstrepen: denk zeker niet te snel dat je het weet, maar zie wat je niet weet en waar nog onduidelijkheid zit die opgehelderd moet worden. De hele Bofors kwestie kwam aan het rollen door de routinematige vraag van een accountant naar de reden dat een ontvanger van geld anoniem moest worden gemaakt tijdens een ander onderzoek naar het bedrijf, vertelt Lindström tijdens een interview dat integraal in het boek is opgenomen. Bofors had geen uitleg, en dat was reden om verder te zoeken voor de Zweedse diensten.
     Maar ook bluf kan nodig zijn. Als Chitra Bofors belt om een persoon uit een brief te traceren en ze gevraagd wordt op welke afdeling mevrouw Ulla Nilsson werkt improviseert ze stante pede: “op financiën.” Als Nilsson dan aan de lijn komt is ze duidelijk in dienst van Bofors. De bluf werkte.
      Al snel stuit Chitra op het verschijnsel dat mensen zaken ontkennen die hen niet worden aangewreven. Het is een eerste indicatie van een achterliggende leugen en daarom een aanleiding om juist dan onderzoek te doen naar wat ontkend wordt. Een variant op dit thema is dat de Bofors zaak in het begin door de Indiase overheid als een valse verdachtmaking werd geduid, maar hoe kan een verklaring fout worden genoemd als de waarheid nog niet bekend is, vroeg de schrijfster zich af. 
    Ze wees eerder al op de waarde van steeds opnieuw de informatie vanaf het begin doornemen om te zien wat gemist is. Het boek staat bol van voorbeelden van trucs en methoden.

Afleiden en niet willen vinden

Oppassen is het ook met bronnen die informatie geven waar je niet naar zoekt. Dit kan bedoeld zijn om je van je pad af te leiden. Een ander mechanisme is dat de betrokken partijen beurtelings de schuld en/of verantwoordelijkheid bij de ander leggen. Deze pingpong-manoeuvres zijn bedoeld om te misleiden.
“Kijk naar de feiten, kijk naar de feiten,” zei Lindström herhaaldelijk tegen haar. Maar een goed onderzoek is ook gediend met het leggen van verbanden tussen op zichzelf genomen onschuldige gegevens. Steeds weer pingpongballetjes die voor je langs stuiteren, maakt het moeilijk om dat overzicht te zien. Als ze het dagboek van Ardbo, de directeur van Bofors, in handen krijgt, merkt ze dat context woorden en gedachten een andere betekenis kan geven. Dit los van de nieuwe informatie die eruit kwam, zoals dat hij in 1987 met de advocaat van (Rajiv) Gandhi sprak.
      Al vroeg in het boek schrijft ze: “Dit was de eerste keer dat ik een aanbod van smeergeld ontving.” Het aanbod kwam van een in Genève gevestigde wapenhandelaar (dat lijkt een ander dan Kaa) die haar eveneens dreigend waarschuwde voor het gevaar om aan de Bofors kwestie te werken.
      Ze analyseert dat de zaak in 1987 opgelost had kunnen zijn als de Indiase overheid aan de Zwitserse assistentie had gevraagd. Er was al vroeg voldoende bekend om zo'n verzoek kansrijk in te dienen. De onderzoeken (en later toch ingediende verzoeken) vanuit de Indiase overheid zijn echter niet gericht op het vinden van de schuldigen, maar op het niet vinden. Die lijn wordt door Boforsgate heen steeds steviger gesponnen.

Wapenexportbeleid

De journaliste doet onderzoek in brede zin. Haar verbazing over de rol van Palme (zowel een man van vrede als iemand die de wapenindustrie steunt) doet haar het Zweedse wapenexportbeleid bestuderen. Onder andere blijkt dat Stockholm geen problemen had met omkopen van anderen als er maar geen partijen in Zweden werden omgekocht, en daarbij: smeergeld was belastingaftrekbaar. Een ander financieel aspect is dat de overheidsexportkredieten (zoals in Nederland Atradius DSB biedt) voor de Bofors levering aan India werden verhoogd om deze voor Delhi aantrekkelijker te maken; dit was de eerste keer dat dit in verband met een Zweedse wapenleverantie gebeurde.
    Zweden heeft een lucratieve wijze gevonden (dienstbaar aan een militair-industrieel strategische inzet) om het relatief kleine, maar eveneens neutrale land (dat was nog voor het recente NAVO-lidmaatschap) een sterke wapenindustrie te geven: “wapens verkopen aan alle partijen.”

Tussendoortje

In de zomer van 1988 besluit de schrijfster Bofors te laten liggen. Het onderwerp gaat teveel van haar vragen en weegt te zwaar op het jonge gezin. Al snel komt een ander onderwerp op haar pad dat ook allerminst licht van gewicht is: een Duits-Indiaas onderzeebootschandaal met aspecten van corruptie, omzeilen van sancties en machtspolitiek. Ze wordt gevraagd door Rainer Burkhardt van de Duitse omroep ARD. Je hebt van die mensen die het niet kunnen laten. Chitra lijkt er daar een van.
     Niet alleen verkoopt de Duitse werf HDW het ontwerp voor India ook aan Zuid-Afrika, waardoor informatie over de onderzeeërs ook in Johannesburg komt te liggen.⁷ Zeker zo belangrijk was de informatie dat in de verkoop ook 7% van de $450 grote order (voor twee van de vier) als smeergeld naar de Indiase agent zou gaan.
      De wal zou hier uiteindelijk het schip keren en India besloot in november 1985 van de twee volgende onderzeeërs van HDW af te zien. India wende zich vervolgens tot Parijs en kocht daar schepen van de Scorpène (Kalvari) klasse.⁸
     Bij The Hindu bleef haar werk rond de kwestie liggen. Zo is dit 'tussendoortje' ook een onderstreping van haar abominabele verhouding met haar eindredacteur.
     Op 9 april 1987 noteerde de Staatssecretaris van Defensie S.K. Batnagar dat de Indiase agent van HDW “zeer waarschijnlijk de Hindujas” zijn. Ook hier duiken ze dus weer op.⁹
     Onderzeeërs speelden mogelijk ook een rol in de betrokkenheid van Palme in Boforsgate. Lindström zag het als volgt: In 1978 betrok Kockums Palme bij een levering van onderzeeërs aan Venezuela. Tijdens deze verkoop had Palme gezien hoe wezenlijk het geven van smeergeld/commissie is bij het verwerven van een order en ook voor de man met het ogenschijnlijk onkreukbare imago was zo een verwerpelijke handelswijze geboren.

Effect

Ze schrijft in Boforsgate dat ze weet dat ze ooit een boek over de zaak zal schrijven. Het werden er uiteindelijk twee. Het boek zou moeten gaan over de onderzoeken, het leven als journalist, maar “vooral over de staat waarin de Indiase journalistiek zich bevindt.” Dat laatste is wat mij betreft niet geworden. Daarvoor komen teveel Indiase publicaties niet aan de orde en zijn het vooral haar eigen ervaringen die opgevoerd worden. Die dekken een belangrijk deel van de Indiase pers, maar is geen onderzoek naar het geheel ervan.¹⁰

Al kort na de eerste onthullingen in Zweden lijken de betalingen te stoppen, zo schrijft de journaliste in een beoordeling van een set documenten die ze van Lindström kreeg (p. 118). Zonder die rol van de pers had India veel meer voor de houwitsers moeten betalen.
     Of Rajiv Gandhi wel of niet betrokken was, blijft niet in het midden, de suggestie en feiten wijzen tot vlakbij zijn persoon, maar nergens wordt dit volledig hard gemaakt. Dat ligt niet aan de schrijfster en anderen die oprecht onderzoek deden, maar aan de Zweedse en de opeenvolgende Indiase overheden die de zaak onder de pet hielden of liever in dozen die ze niet open willen maken.
     Achter in het boek staat een QR-code die verwijst naar een pagina met een veertiental bronnen. Als je ze leest is het niet moeilijk ook het plezierige aan een dergelijk onderzoek te zien, bijvoorbeeld als je de codenamen tegenkomt van de partijen die smeergeld ontvingen (doc 6 ). Vermakelijk is ook een wapenhandelaar die bedankt voor een bosje bloemen (doc 5). Dat is lekker huiselijk in een verhaal over corruptie rond de aanschaf van 155mm geschut. Op die moderne wijze wordt nog enige informatie aan het toch al bomvolle boek toegevoegd. (Er staan ook document fragmenten op foto's halverwege het boek.)

Patriot

Het Zweedse hoofd van de politie Sten Lindström had niet veel vertrouwen meer in de politiek. Dat blijkt uit de volgende woorden (uitgesproken nadat Ringberg gekortwiekt was):

“Je zal begrijpen dat de wereld niet wordt gestuurd door politici, maar door een verstrengeling van militair-industriële belangen en waar de Khashoggi's [berucht wapenhandelaar Adnan, de oom van de vermoorde journalist Jamāl Kashoggi] en de Ardbo's de dienst uitmaken.”

De schrijfster preekt nog steeds de liefde voor haar land, waarin geen plaats moet zijn voor malversaties en oneigenlijk gebruik van overheidsgeld. Door zo te handelen werd zowel in Zweden als in India het vertrouwen verraden dat ze had in de overheid. Een andere reden dat ze de corruptie wilde blootleggen was haar medeleven met de Indiase militairen “die hun leven op het spel zetten om ons veilig te houden.”
Ze woont in Zwitserland, maar is een trotse Indiase die blij wordt van een toespraak in 1994 bij de UNHCR waar de Indiase politiek in Kasjmir werd toegejuicht en Pakistan tot boeman verklaard (vier jaar later was het oorlog tussen de twee illegale kernmachten). Ze stelt zelf rond die oorlog: “We kochten een goed wapen. De prijs was concurrerend. De schiet- en scootcapaciteit – [MB: plaats- en richtingbepaling] – hielp ons de Kargiloorlog te winnen.” Een groot deel van de wereld hield bij dit conflict zijn hart vast vanwege de kernwapens aan beide zijden. (Maar ze is de enige journalist in India niet die de houwitzers zo vaderlandslievend beoordeeld.) Nee ze is verre van een vredesactiviste, maar iemand die tegen de beschreven corruptie en misstanden wil opstaan. Dat is een beperktere rol, maar zeker ook niet onbelangrijk.

Elders schreef Chitra Subramaniam Duella: “Het verhaal van Bofors is simpel. India kocht in 1986 veldhouwitsers van Zweden voor een bedrag van 1,2 miljard dollar. Er werd ook een leveringscontract ter waarde van bijna het dubbele onderhandeld voor de overdracht van technologie, de levering van documenten en knowhow, enzovoort, zodat we zelfvoorzienend konden worden. De wapens waren uitstekend; de prijs was concurrerend. Het probleem waren de steekpenningen, vooral de heimelijke, die zelfs de marketingdirecteur van Bofors niet kende.” Dat verhaal heeft ze zoveel mogelijk blootgelegd. Inmiddels is ze er van doordrongen dat dit slechts een van de vele schandalen is.¹¹ 
     In dit boek houdt ze het Boforsschandaal nog eens goed tegen het licht (veel is inmiddels bekend, maar het boek geeft een overzicht vol details), tevens ook van de wereld waarin vrouwen goede moeders moeten zijn en hun eigen ruimte daarnaast afdwingen.

Noten:

1 Op de flaptekst staat dat het uitsluitend bedoeld is voor de verkoop op het Aziatische subcontinent. Aangezien ik het graag wilde lezen heb ik enige moeite gedaan het toch te kopen.
     In 1993 schreef ze al het boek Bofors: The Story Benind The News.
     In deze bespreking gebruik ik de naam Chitra voor de journaliste, zoals in de wiki over haar (en mensen met dezelfde achternaam) wordt geadviseerd.

2 Over Nederland wordt verder niet uitgewijd. Het zou een product van RDM kunnen zijn (mogelijk een ontwerp uit de VS). In NRC-Handelsblad, 2 april 1986 schrijft correspondent Mohan Ram over Nederlandse interesse, zonder verder uit te wijden. Voor meer over (de Nederlandse) houwitzer productie, zie Jane's armour and artillery.
     De chronologie vermeld dit bedrijf als Sofma. De Voest is vermoedelijk de GH N-45 die in Oostenrijk werd geproduceerd door Voest-Alpine.

3 Hij is auteur van Vapensmugglarna: Boken om Bofors, FFV, regeringen och svensk vapenexport (1988 met Bjarne Stenquist ) en Die akte Bofors: Stasidokumenten som avslöjar den svenska krutsmugglingen (1993).

4 Het bedrijf was onderdeel van het kruitkartel dat cynisch aan beide kanten in de Iran-Irak oorlog leverde. Zie bijvoorbeeld: CIA rapport SWEDEN'S BOFORS ARMS SCANDAL: A SUMMARY OF THE DIVERSIONS, INVESTIGATIONS, AND IMPLICATIONS van 4 maart 1988. In Nederland schreef het duo Ko Colijn en Paul Rusman volop over deze leveringen en de Nederlandse deelname daaraan in weekblad Vrij Nederland en besteden er ook ruimschoots aandacht aan in hun proefschrift Het Nederlandse Wapenexportbeleid, 1963-1988 (Den Haag: Nijgh & Van Ditmar Universitair, 1989, pp. 409-501). Het is onvermijdeljk dat deze leveringen hier en daar opduiken in het boek: zoals van het bedrijf Alcari (p. 70) dat mogelijk kruit aan Iran leverde volgens Sten Lindström; en tegen de directeur van Bofors Martin Arbo liep ten tijde van Boforsgate een rechtzaak vanwege illegale wapenleveranties aan het Midden-Oosten (Ardbo meent ook dat hij rondom de howitzer deal een zondbok is om af te leiden van de mensen hogerop).

5 Het verzoek komt van Anna-Greta Leijon, Minister van Justitie (1987-1988). Ze doet haar verzoek na te zijn geïnformeerd door Buitenlandse Zaken. Deze beroeppolitica is ook al verbonden met een opvallende geschiedenis. In 1977 wilde de Rote Armee Fraktion haar kidnappen om haar vrijlating inzet te maken bij de onderhandeling rond leden van groep in Duitse gevangenissen.

6 De schrijfster vermeldt in de Chronologie nogal rommelig dat dit in 2003 was, maar dat was het jaar van haar interview met haar belangrijkste brom in Stokholm, het Zweedse hoofd van politie Sten Lindström.
     Het lijkt alsof de Chronologie op het laatst is toegevoegd door een ijverige, maar niet zo nauwkeurige redacteur. Om te vergelijken: The Corruption Tracker heeft ook een chronologie bij een artikel over de kwestie Bofors.

7 Zuid-Afrika kreeg de blue-prints en wapentechnische gegevens voor de Indiase variant van de 209-klasse van deze op de exportmarkt zo succesvolle onderzeeër. In ieder geval breekt Bonn met deze levering het sanctiebeleid tegen Pretoria. Volgens SPD-kamerlid Gansel was de uiteindelijke afspraak dat de Indiase overheid niet zou spreken over de verkoop aan Zuid-Afrika en in ruil daaarvoor de Duitsers hun mond zouden houden over het smeergeld.(p. 144)

8 Ook hier was sprake van smeergelden (waarvan het CBI geen bewijzen kon vinden), en van informatie lekken.

9 In een inleidend hoofdstuk komt de onderzeebootdeal al aan de orde. Der Spiegel linkte G.P. Hinduja aan smeergeld. Volgens een andere telg uit de familie, Prakash, had het tijdschrift daarvoor al zijn verontschuldigingen gemaakt en hij onderstreepte dit door de brief van Der Spiegel naar de Chitra Subramaniam te sturen (p. 20). De broers verzonnen echter ook excuusbrieven.

10 India Today kraakte de kritiek in haar eerste boek af. Ze zou geobsedeerd zijn door Bofors en een groot deel van het boek gebruiken om af te rekenen met iedereen die ze niet leuk meer vindt.

11 Uit d autobiografie Mother Mary Comes To Me van de schrijfster Arundhati Roy haal ik de opmerking dat in de opmaat naar de verkiezingswinst van de Hindoe nationalistische BJP bij de Algemene verkiezingen van 2014 een populistische campagne tegen corruptie mede leidde tot die zege. Ze schijft dan ook: “De Congrespartij, verzwakt door een massale populistische, grotendeels hersenloze, anticorruptie beweging (…),” (p. 336) 
     In het licht van bovenstaand onderzoek is dat zo'n twee decennia nadat de dozen met informatie naar Delhi gingen en de band met de Boforszaak is dan ook gering. Maar ook bij strijd tegen corruptie is het zaak de grotere politieke ontwikkelingen in het oog te houden, zodat het effect van je acties niet is dat de rechts extremisten winnen en je van de regen in de drup raakt.

Boeken in december

Het boek van August Strindberg heet in het Zweeds Hemsöborna (bewoners van Hemsö) en speelt op de eilanden van de scherenkust bij Stockholm. Hemsö is een fictief eiland, maar gebaseeerd op Kymmendö, waar Strindberg een deel van zijn jeugd doorbracht. De Nederlandse versie van het boek heeft de titel De indringer gekregen en vat daarmee het boek aardig samen.

Het gaat over “de woeste zeeën en groene baaien van het grillig menschenlot,” zoals een dominee het samenvat. In het boek zit naast de terecht wijzende, ook een dronken dominee, een maaifeest (compleet met drank en in de bosjes verdwijnende koppeltjes), machinaties en de kloof tussen stad en platteland en tussen het noorden en midden van Zweden. Maar het gaat ook over zeemanskunst en boerenverstand. Met veel bloemennamen en gebruiksvoorwerpen uit beide werelden.

“(...) bij het bruggehoofd stond een vischloods, volgehangen met lokvogels voor de waterjacht, opgezette eiderganzen [vermoed huidige eidereenden], duikereenden, kwakereendenen andere watervogels, en onder de dakbalken lagen op richels zeilen en masten, riemen, boothaken, roeidollen, schepemmers, ijshaken, kwabbenhamers. En op de oever stonden houten palen met haringnetten, zoo groot als de grootste kerkvensters, bonetten met mazen waar men zijn arm door steken kon, baars-vleeten, nieuw geknoopt, en wit als de fijnste arreslee-netten (…).”

Het is een verhaal over de gewone loop van het leven van bijna anderhalve eeuw geleden. Hoewel er ook diepere gedachten bij te bedenken zijn. Zo lees ik:

“Ook vinden wij in dezen roman al het type van den „Übermensch", dat in de nu komende werken een rol zal spelen. Carlsson [de Indringer] is geestelijk de meerdere van de anderen en daarom bestemd te heerschen. Strindberg heeft zijn democratische sympathieën losgelaten, hij gaat nu den geestes-aristocraat verheerlijken. Wij raken hierbij het punt van den invloed, dien Nietzsche op hem zou hebben uitgeoefend. Te zeggen dat Strindberg's „Übermenschen" zonder meer onder Nietzsche's invloed zouden zijn ontstaan, zou zeker niet juist zijn. Van '86 dateert een kleine novelle De Små (De Kleinen) waarin beschreven wordt, hoe een klein mannetje van jongsaf aan zich op den voorgrond weet te dringen.” K.F. Proost, August Strindberg. Zijn leven en werken.

Het lijkt me een wat overdreven typering voor de indringer, een man van 12 ambachten en evenveel ongelukken, die door een gebrek aan kennis …. nee dat zou een spoiler zijn.

***

China and India; Asia's Emergent Great Powers door Chris Ogden beschrijft de opkomst van twee nieuwe groot- of supermachten vanuit verschillende invalshoeken die economisch, militair, historisch en cultureel gedefinieerd zijn en waarbij het idee/verhaal een belangrijke rol speelt..

India en China zijn op het wereldtoneel lange tijd grootmachten geweest. Tot de 19e eeuw waren ze samen goed voor bijna de helft van het wereldwijde BBP (C+I in 1000, 25.5+32%; in 1500 24,9+24,4%; in 1700 22,3+24,5%; en in 1820 32,9+16%) een aandeel dat daarna snel afnam. Maar aan die periode van twee eeuwen krimp lijkt nu een eind te komen.

Het kijken naar de geschiedenis van beide landen leidt al in de inleiding tot een conclusie: “Zowel India als China zijn uit op een multipolaire wereld bestaande uit verschillende grootmachten, een visie die afwijkt van het gangbare Westerse uitgangspunt van een dominante heerser (hegemon). In wezen bedreigt deze visie de voortzetting van de wereldwijde dominantie van de Verenigde Staten.” Om gelijk te constateren dat er geen overeenstemming bestaat over wat een grootmacht is.

In dit boek wordt een poging ondernomen om de grootmacht positie van China en India te beschrijven die zowel bestaat uit een tastbare als verhalende werkelijkheid. Zo loop je aan de hand van Ogden langs aspecten van culturele, militaire en economische aard. Lees je over de internationale relaties van China en India (regionaal/wereldwijd) en over internationale samenwerking en het streven naar een groter deel van de koek.

De schrijver concludeert dat China al een grootmacht is. Bij het lezen bekruipt je het gevoel regelmatig dat de ontwikkelingen rond Beijing zo snel gaan dat in dit boek ook al veel gemist wordt, zoals de hevige handelsoorlog die gaande is om de invloed van China te beperken en de idee fixe van een Amerikaanse voorsprong op technologisch gebied te verdedigen. Of de nieuwjaarrdactioneel van de PLA Daily waarin de Chinese militairen volgens de South China Morning Post wordt verteld zich voor te bereiden op oorlog.

India is minder duidelijk. Het land zou in 2035 een grootmacht status kunnen bereiken. Daar is een degelijk staatsmanschap voor nodig en het uitbouwen van de perceptie dat India die status verdient. Ogden sluit zijn boek af met de constatering dat het voor New Deli belangrijker lijkt wat er over het land gedacht wordt dan wat de feitelijke status daarvoor is: India is op het hoofdtoneel gesleept door de Verenigde Staten en enkele andere machten na de kernproeven van 1998 en wordt steeds meer gezien als een grootmacht “ondanks de duidelijk zichtbare materiële zwakheid.” Als grootmacht zou India “niet meer dan een perceptie kunnen zijn,” stelt Ogden in de laatste zin van het boek.

***

Portret van een ziekenhuis; 15 uur in het Wilhelmina Gasthuis is geschreven door Henri Knap en Frank Diamand ter ere van het 75 jarig bestaan van het ziekenhuis. Henri Knap herinner ik me uit mijn jeugd als iemand die op TV wist hoe het hoorde, getooid met vlinderdasje. Frank Diamand ken ik persoonlijk als veelzijdig man: dichter, (oorlogs) journalist, documentaire maker en organisator van concerten met modern klassiek.

Het boekje komt uit de collectie van mijn schoonmoeder. Zij werkte er in 1966. In de brief aan de “geachte medewerk(st)er” die het boekje krijgen, staat dat “het een blijk van waardering is voor uw aller arbeid.” Ook ik zelf werkte in de periode 1993-2007 in het ziekenhuis, maar toen was het een zogenaamd Woonwerkpand van een woningbouwvereniging en in eigen beheer van de bewoners en gebruikers. Nu nog steeds werkt haar jongste dochter er bij een maatschappelijke organisatie. Het boekje staat dichtbij, maar is geschreven nog voordat ik vier jaar oud werd. Ik vraag me af wat mijn schoonmoeder er van vond toen ze het kreeg.

Het begint met een historisch overzicht van de ontwikkeling van het ziekenhuiswezen in Amsterdam tot eind jaren vijftig van de vorige eeuw. Het grootste deel bestaat echter uit de beschrijving van een dag in het ziekenhuis, van moment-tot-moment: om 7.00 uur doet de portier de poort open en om 22.00 uur ligt het met spoed opgenomen verkeersslachtoffer Van den Heuvel te woelen, omdat hij erover tobt wie zijn hondje te eten zal geven. Van den Heuvel volgen we al vanaf zijn opname. Zo worden ook anderen patiënten besproken. Henk Kamp is verkeersslachtoffer en gaat het hele boekje door. Hij is door een automobilist aangereden “die meende dat je brozems 'überhaupt', en vooral 's ochtends geen voorrang moet geven, ook al zou die hun toevallig toekomen.” Zo ontstaan langzaam kleine verhaaltjes.

Het gaat niet alleen over de patiënten maar ook over de techniek zoals die van de nierdialyse, waar een patiënte uit Haarlem iedere twee weken voor komt. Ze vraagt zich af of het niet kleiner kan. Nu nog steeds, 52 jaar later, wordt gezocht naar een draagbare kunstnier. Er worden ook plastic zuurstofcatheters aangeboden door een vertegenwoordiger van een Amerikaanse firma. Die zijn goedkoper en bovendien arbeidsbesparend, want ze hoeven niet uitgekookt te worden, “je gooit hem na gebruik gewoon weg.” Het woord plasticsoep bestond nog niet.

Er duikt ook een Marokkaanse gastarbeider op die “koeskoes” voor een Arabische student maakt. Hij mist alleen het kruid oregano. Ook is er een hoogleraar psychiatrie die zegt dat hij zich voor kan stellen “dat er mannen zijn, die liever een vrouw zouden willen zijn.” Thuis na zijn werk denkt de cardioloog, nadat hij las dat al weer een Starfighter piloot uit de hemel is komen vallen, waar artsen zich eigenlijk voor inspannen. Zo levert een dag uit het WG ook een tijdsbeeld, met oog voor technische veranderingen en maatschappelijke ontwikkelingen.

***

Een verhaal van liefde en duisternis van Amos Oz begin ik halverwege december te lezen, zonder een idee te hebben van zijn gezondheidstoestand. Als hij overlijdt, nog voordat ik het lijvige boek uit heb, komen er artikelen over zijn leven en politieke positie los. In mijn bubble zijn er die het van het hart moet dat hij niet de duif was waarvoor velen hem zagen. Hij was zionist en dus fout. Hij sprak zich niet uit tegen Dimona en dus was hij fout. Hij wilde kiezen voor vrede en tegen fanatisme en dus was hij fout. Bijna met wellust wordt Edgar Saïd geciteerd:

“Amos Oz vroeg ons te kiezen tussen vrede en geweld, alsof Israël zijn gevechtsvliegtuigen aan de grond houdt, Dimona heeft ontmanteld [de nucleaire reactor en bron voor de verrijkte uranium voor Israel's illegale kernwapens, MB], is gestopt met het bombarderen en bezetten van Zuid-Libanon (twee zeventig jaar oude Libannese mannen werden gedood door Israëlische vliegtuigen tijdens de marktaanslagen: waarom is dat geen geweld en terreur?), en heeft zijn troepen teruggetrokken uit 97% van de Westelijke Jordaanoever die het nog steeds controlleert met de militaire checkpoints die het heeft geplaatst tussen elk belangrijk Palestijne bevolkingscentrum.” Palestinians under siege / Edward W. Said (London; New York: Verso, 2001)

Wie zou ik om de rechtmatigheid van dit weerwoord te betwijfelen (als ik het al zou willen); die polemiek is noodzakelijk en terecht. Maar Oz kijkt ook vaak even over de eigen schutting heen naar de andere kant en dus lees ik hem met verzacht ongemak, want ook ik leg een meetlat aan als het om Israël gaat die bij schrijvers uit veel andere landen op de plank blijft liggen. Als de oorlog van 1948 woedt denkt hij aan de Arabische warenhuiseigenaar die hem verloste uit een bezemkast en aan de Arabische familie waar ze kort daarvoor op bezoek waren. Helaas kan ik me niet verstoppen achter de linie dat het hier gaat om literatuur, want 'Een verhaal …' is een biografie in roman vermomming en beschrijft dus de werkelijkheid van de jonge Amos Oz tot in de jaren vijftig. Dat ik de neiging heb mijn leesgedrag te verantwoorden, maakt me sikkeneurig. Ik neig er naar mijn schouders op te halen over de linkse bonders die de eigen banken leeg dreigen te jagen door hun verstokte strengheid, gelijk de spreekwoordelijke farizeeërs. Hij schreef mooie boeken en daarom lees ik hem. Ook deze biografie met een vleugje roman, waarin hij onder andere uitlegt waarom hij zijn naam Klauzner heeft afgelegd.

Dus laat ik dit chagrijn zo snel mogelijk achter me laten. Het is allereerst een verhaal over de moeder van Oz. Hij spreekt in dit boek voor het eerst over haar. Het is een moeder die haar leven - als laatste van het gezin - achterliet in Polen waar voor Joden niet te leven viel. (Blijven was de gewisse keus voor de dood; het was daarom of de Verenigde Staten of Israël.) Een moeder die in 1952 er daadwerkelijk een einde maakt aan haar gebroken leven door een teveel aan slaappillen; ingenomen bij haar zusters en ouders in Tel Aviv.

In de tweede plaats gaat het over zijn vader, een emotioneel arme man die zijn gebrek verhulde in taalweetjes, ongevraagde colleges en kwinkslagen. “Als ik hier alles op zou schrijven waar we niet over gesproken hebben, mijn vader en ik, had ik twee boeken kunnen vullen.” Om daar licht ironisch aan toe te voegen: “Mijn vader heeft veel werk voor me over gelaten.” Het was ook een vader die leefde volgens het gezegde dat een vader de roede niet moet sparen om zijn kind goed op te voeden. Het duurt lang voordat hij zijn zoon serieus als mens ziet.

Het boek gaat wel over de jeugd van de jonge Oz zelf. Het boekenstof is op de meeste pagina's aanwezig en niet alleen, omdat zijn vader zijn intelectuele schrijversambities niet waar kon maken en als bibliothecaris werkte. De moeder genoot van verhalen waarachter een mysterie schuil ging. Zoals haar leven in schimmen gehuld in de Poolse stad Rovno was gebleven. Het is niet alleen een boek over mensen, maar ook ruimschoots over de betekenis en afkomst van woorden, verhalen en boeken. Oz groeit op in een familie waar vele Europese talen worden gesproken. Het is daarmee ook een zoektocht naar het ontstaan van zijn schrijverschap in een familie waar al eeuwen geschreven wordt.

Rovno kan ik op de kaart niet vinden. Het heet inmiddels Rivne en is overgaan in Oekraïense handen. Het is een stad met een smerige geschiedenis. In 1941 nemen de Duitsers de stad in (die op dat moment in Russische handen is). Binnen twee dagen vermoorden ze met plaatselijke helpers ruim 23.000 joden. De 5.000 joden die de dans ontspringen worden negen maanden later allen vermoord. Ik zou willen dat ik het huis nog kon vinden op Google maps waar de moeder van Oz met haar zussen, vader en moeder woonde; met de boomgaard achter het grote huis dat werd overgenomen met bewoners in een gang achter een gordijn en een schilderij dat zo mooi en af was dat het verhulde dat de werkelijkheid zo mooi niet is. Het nu nog vinden van dat huis had wat leven in dit doodse Rovno-verhaal gestopt. Maar doordat de stad van hand-tot-hand ging, zijn ook de straatnamen veranderd die in het boek staan en worden die bovendien weergegeven in het cyrillische schrift.

Het boek is ook een tocht door de Israëlische literatuur. Er staan bijvoorbeeld drie regels uit een gedicht van Rachel Bluwstein in het boek. ('Ik heb nooit tot je gezongen mijn land en nooit je naam om heldendaden geprezen, slechts een pad hebben mijn voeten platgetreden...'). Ze spreken me aan en op de site van de Palestine–Israel Journal vind ik het hele gedicht:

To My Land

I cannot offer you, my land,

In praise, heroic deeds;
One tree I planted on the way
Which to the Jordan leads.
One narrow path to my feet yields,
Which runs across the fields.

I know how humble are the gifts
The child offers her mother:
A cry of joy one glorious day,
When shines the sun in splendor;
And, shed for you, a secret tear
To see the shabby clothes you wear.

From Selected Poems of Rachel, Tel Aviv: Eked, 1974. Translated from the Hebrew by Elias Pater. (http://www.pij.org/details.php?id=536)

Je kan een boek over de geschiedenis van het zionisme en Israël niet lezen zonder te bedenken waar zijn de Palestijnen. Maar het boek is in eerste plaats een biografie van een kleinkind van Joodse migranten uit Litouwen en Polen die een goed heenkomen zochten om gewelddadig Europees antisemitisme te ontvluchten en daar veel bezittingen voor achter moesten laten. Aan de vooravond van de erkenning door de Verenigde Naties schrijft Oz dat sommigen menen dat Europa de Joden niet terug wil: “Ze zouden [daarom] de Arabieren dwingen te slikken wat Europa probeerde uit te spugen.” Ook een zin om even op te kauwen. Toch komen, liefst in een stekende bijzin, de positie van de Palestijnen en de smerige kleren van Jeruzalem regelmatig terug in het boek door even snel het vermoorde Palestijnse kind te noemen of de bewoner van Palestina die vluchteling werd. Maar het gaat over opgroeien, over familie, over geuren en herinneringen, het gaat over de kracht van woorden, boeken, verhalen en verbeelding die er voor zorgt dat je het licht aan kan knippen in je hoofd, ook als het donker is.

Misschien wel het mooiste fragment is dat waarin de eigenschap van zijn opa wordt beschreven

“die je bijna niet vindt bij mannen, een wonderbaarlijke eigenschap die veel vrouwen misschien wel het meest sexy vinden:

Hij luisterde.

Hij deed niet alsof, uit beleefdheid, terwijl hij intussen ongeduldig wachtte totdat ze eindelijk haar mond hield.

Hij maakte zich geen meester van de zin van zijn gesprekspartner om die gehaast af te maken.

Hij onderbrak haar woorden niet om ze samen te vatten en op iets anders over te gaan.

Hij liet zijn gesprekspartner niet in het wilde weg praten, terwijl hij intussen bedacht wat hij haar zou antwoorden als ze eindelijk klaar zou zijn.

Hij deed niet alsof hij geïnteresseerd of geamuseerd was, maar was werkelijk geïnteresseerd en geamuseerd. Nou ja hij was dan ook onvermoeibaar nieuwsgierig.

Hij was niet ongeduldig. Hij probeerde niet het gesprek van haar onbeduidende zaakjes naar zijn belangrijke zaken te leiden.

Integendeel: hij was dol op haar beslommeringen. Hij genoot er juist van altijd op haar te wachten, zelfs als ze te lang aan het woord was, wachtte hij op haar en genoot intussen van al haar uitweidingen.

Hij had geen haast. Hij jutte haar niet op. Hij wachtte tot ze uitgesproken was, en zelfs als ze klaar was, greep hij niet meteen zijn kans, maar bleef hij met alle plezier nog even wachten:

Misschien had ze nog wat? Misschien kwam er nog een golfje?

Hij hield ervan zich door haar bij de hand te laten nemen en naar haar plaatsen geleid te worden, in haar tempo. Hij hield ervan har te begeleiden als een fluit de zang.

Hij hield ervan haar te leren kennen. Haar te begrijpen. Te weten wat er in haar omging. Hij hield ervan haar tot op de bodem te leren kennen, en nog iets verder.

Hij hield ervan zich aan haar over te geven. Hij genoot er meer van zich aan har over te geven dan als zij zich aan hem overgaf.

Noe, tsjto: ze praatten en praatten tegen hem in overvloed, zoveel als hun het begeerde, ze spraken over de meest kwetsbare, geheime, intieme zaken, en hij zat wijs en teder, invoelen en geduldig te luisteren.

Nee niet geduldig, maar genietend en met gevoel.”

Nee niet het mooiste, maar een van de vele mooie fragmenten uit het boek om nog eens door het hoofd te laten spelen. 'n Boek dat afsluit met een ode aan zijn vrouw. Laat ik eindigen met de opmerking die Oz in de mond van zijn oma legt: “Als je geen tranen meer hebt om te huilen, huil dan niet. Lach.”

---

Ik lees met moeite, maar wel graag. Het voordeel van een boek is dat als je er in zit dat relatief lang duurt. Dat maakt het makkelijker leesbaar dan losse artikelen. Vanaf 31 januari 2018, op de laatste dag van de maand, zet ik kort (het moet het lezen zelf niet in de weg staan) op een rijtje wat ik las. Want ook bij het onthouden kan ik wel wat steun gebruiken.