Posts tonen met het label Marianne Philips. Alle posts tonen
Posts tonen met het label Marianne Philips. Alle posts tonen

zaterdag 16 november 2024

De zaak Beukenoot







De zaak Beukenoot*, het boekenweekgeschenk voor 1950, is geschreven door Marianne Philips. Het veroorzaakte opschudding, lees ik in eenbespreking van een biografische schets over haar leven. Waaruit die opschudding bestond, vermeldt die tekst niet.

In Vrij Nederland werd gesteld dat het verhaal er toe neigde dat “justitie de vrijheid van een man, een zaak van gering belang acht. Deze strekking is in strijd met de werkelijkheid en te erger, omdat hier nergens de onwil tot het doen van recht wordt gesuggereerd, doch die vrijheid alleen maar „quantiténegligeable" (te verwaarlozen) wordt geacht.

In een democratisch bestel is deze vrijheid echter een kostelijk goed. Het wekken van de indruk, dat er lichtvaardig mee wordt omgesprongen, is schadelijk en ondermijnt de democratie. (…) Naar men mag aannemen, vond de bekroning plaats op grond van literaire kwaliteiten. Dat men echter die andere zijde over het hoofd heeft gezien, is jammer".

Anderzijds krijgt de novelle ook veel lof toegezwaaid. “Zelden heeft de jury, die het jaarlijkse geschenk voor de Boekenweek beoordeeld zo'n goede keus gedaan,” werd bij voorbeeld gemeld in deMaasbode. In het AlgemeenDagblad wordt geschreven over “de zo warm-menselijke en rake novelle,” de krant haalt ook een rechter aan die de tekst naar de waarheid geschreven vond.

Noldus Beukenoot, verdient de kost voor vrouw en kinderen door zelfgemaakte schilderijtjes – die hij zelf  'gevalletjes' noemt – langs de deuren te verkopen. Hij heeft een vergunning om te venten voor Amsterdam. Elders moet het buiten het zicht gebeuren. Op een natte ochtend in november ontmoet hij bij toeval de inmiddels welgestelde jeugdvriendin Jopie. Ze koopt zijn werk voor een flink bedrag. Onderweg naar huis, bezoekt hij een kroeg, wordt stomdronken, komt op weg naar huis langs een etalage. Staat daar Jopie?

Wat er daarna gebeurde, herinnerde hij zich later vrijwel niet, maar door de aanklager wordt hij beticht van diefstal met braak. Hij trapte een ruit in (het fragment siert de aantrekkelijke omslag) en stak een roze bustehoudertje van satijn en kant in zijn zak en werd in de kraag gevat. Noldus kan zichzelf niet verdedigen; hoe leg je uit dat je beschonken was en de etalagepop aanzag voor een voormalige geliefde? Bovendien is het geen man die woorden heeft voor wat hij zoal beleeft.


De dienstdoende agent is een dienstklopper die een onvolledig en opgeklopt procesverbaal schrijft, beide met negatieve gevolgen voor de arrestant. De officier van justitie schat zichzelf te intelligent in, wil een voorbeeld stellen en heeft een tegenvaller met zijn aandelen te verwerken en overcompenseert zijn minderwaardigheidsgevoelens door zich op te blazen tot een man voor grootse zaken. Dat bepaalt de strafmaat; tien maanden is de uitspraak. Het worden er in Hoger beroep zelfs elf. En dat voor iets waar een student met een nacht cel en het betalen van de schade zou wegkomen, aldus de tekst.




De beklaagde is te dom om voor de duvel te dansen, dat merken ook zijn celgenoten die hem willen helpen. Dronkenschap een verzachtende omstandigheid, daar wil hij niet aan. Al in de eerste regels van de novelle leren we hoe beperkt zijn kennis is. Hij weet niet eens wanneer hij jarig is. Dat maakt gelijk al een slechte indruk. “Een staatsburger behoort te weten op welke dag hij volgens de registers, de hem toegevallen plaats in de samenleving heeft ingenomen.” Zo niet dan moet dat gezien worden als minachting voor de openbare orde. Noldus Beukenoot belandt in de cel en heeft een week nodig om aan zijn positie als gevangene te wennen.

Ook zijn vrouw Leen komt af en toe voorbij. Hij is niet officieel met haar getrouwd en dus mag ze hem niet bezoeken. Een pedante advocaat moet helpen. “Ik kom voor me man,” zegt ze tegen hem. Hij wijst op de regels die dat onmogelijk maken. Toen zag de man in toga “wat ieder Jordaankind kent, maar dat hij nooit had kunnen waarnemen. Hij zag een volksvrouw in furie geraken, hij zag de losbarstende, ongebreidelde woede van een mens, die het opgeeft om een mens te zijn,” zo zet Philips de vrouw neer die van haar man houdt, die een vader voor haar kinderen is en niemand ooit kwaad doet, en er nu alleen voorstaat om een inkomen te verwerven en haar kinderen op te voeden. De advocaat belooft vervolgens te helpen, maar heeft al snel geen aandacht meer voor de kwestie. Zelfs als hij moet pleiten, beseft hij niet helemaal dat hij voor de aan hem toevertrouwde verdachte moet opkomen. Als het eindelijk beter lijkt te gaan in de zaak Beukenoot, zijn er weer kleine dingen die mis lopen. Een verzachtend rapport van de reclassering raakt bijvoorbeeld zoek. Als er eindelijk een vervangend rapport is kan dat niet meer meegenomen worden ten dienste van een clemente beslissing.

De advocaat-generaal doet nog zijn best voor hem, maar stuit op de president van de rechtbank die zegt: “als fouten in de rechtspleging eenmaal onherstelbaar zijn, moeten ze niet openbaar worden gemaakt.” De Advocaat-generaal probeert het met: “maar verbeteringen kunnen alleen in de openbaarheid ontstaan en niet in de doofpot.” Toch zal ook hij zijn inzet staken voor de man die nog geen vlieg kwaad deed en zonder strafblad was. De venter van schilderijtjes is uiteindelijk bijna een jaar van zijn leven met vrouw en kinderen kwijt en zijn onbevangenheid verloren door toeval en slordigheden bij Justitie. De samenvatting** bij de hernieuwde uitgave uit 2019 merkt op: “Met De zaak Beukenoot doet ze [Marianne Philips] een literaire aanval op de klassenjustitie in de Nederlandse rechtspraak, en deze frisse, psychologische novelle blijkt na meer dan vijftig jaar nog altijd actueel.”

Andersom is het juist dit aspect waarop kritiek kwam. “Hoewel met fluwelen pen geschreven bevat dit boekje een dosis vergift, dat doet denken aan propaganda voor de leer der klassenjustitie,” aldus het Tweede Kamerlid voor de Christelijke Historische Unie (CHU) Fritsvan de Wetering. Toch lijkt het alsof de conservatieve uitleg het zou verliezen van de vernieuwende visie, waar kritiek op de rechtspraak niet meer op taboes stuitte. Al snel wordt het verhaal van Beukenoot aangehaald als metafoor voorandere dwalingen binnen de overheid. DeCoornhert Liga zou het boekje in de jaren zeventig weer in de schijnwerpers zetten in haar campagne voor betere rechtspraak. In 2014 zou het geschenk nog worden aangehaaldin een rechtzaak in verband met een onrechtmatige gevangenisstraf.

Marianne Philips schreef het boek ¾ eeuw geleden met moeite op haar ziekbed, maar niet tevergeefs: het zou nog lang betekenis hebben.*** Dwalingen bij Justitie zijn nog steeds niet verdwenen, en nog steeds horen die niet in de doofpot. Nog steeds is recht niet voor allen gelijk, maar is er sprakevan klassenjustitie – bedoeld of onbedoeld – en nog steeds moet dit worden onderzocht en aan de kaak worden gesteld. Meeleven met Noldus Beukenoot kan helpen dit te beseffen.

Noten:
* De zaak beukenoot is te vinden op de website van de Nederlandse Bibliotheek als pdf, txt, epub of als scan. De tekeningen zijn van C.J. (Kees) Kelfkens.
** In die samenvatting staat dat Marianne Philips al eerder een beoekenweekgeschenk schreef. Dat is onjuist. Ze schreef wel een van de drie novelles in het geschenk van 1938: De koningsweg.
*** Zie bijvoorbeeld: Rechtspleging en rechtsbescherming Liber amicorum voor prof. dr. Leny E. de Groot-van Leeuwen; Eerste bedrijf - Beukenoot en Crainquebille, slachtoffers van rechtspraak die het individu , AA 2008, 308 (J. Leijten) in Ars Aequi, 10 april 2008. 

Uit een lijst met genomineerden voor de Loep 2024 (prijs voor onderzoeksjopurnalistiek):
Klassenjustitie in Nederland: lager op de ladder, zwaarder gestraft – Belia Heilbron, Anouk Kootstra, Romy van der Burgh, Salwa van der Gaag, Jeanine Duijst Investico, De Groene Amsterdammer en NOS Op 3

maandag 24 juni 2024

Drie novellen / Een bundel novellen, 1938






Voor het boekenweekgeschenk van 1938 koos de Vereniging ter bevordering van van de belangen des boekhandels een nieuwe benadering, “die van de vorige belangrijk zou afwijken.” Het werd een bundel met “uitsluitend verhalend proza” in de vorm van
Drie novellen, zoals ook de titel luidde. Hoewel op de Franse titelpagina dan weer Een bundel novellen, 1938 staat. Kennelijk was de nieuwe aanpak nog enigszins onwennig en zo kreeg het boek twee titels.1 De redactie onder Anton Coolen en Elisabeth Zernike meldt dat Arthur van Schendel wel werd gevraagd, en in beginsel bereid, maar toch niet in staat was een bijdrage te leveren.

***

Huis te huur heet de eerste novelle, die is geschreven door F. Bordewijk. Het motto is een gedicht van Emily Dickinson:

XLII.

LAY this laurel on the one
Too intrinsic for renown.
Laurel! veil your deathless tree,—
Him you chasten, that is he!


Nederlandse vertaling hier.

Een ondernemer in de toeristen sector, de zakenman Revallier, komt terecht in een vergadering waar besproken wordt hoe Nederland een graantje mee kan pikken van de 'vreemdelingenindustrie'. Nederlanders gaan wel op reis, maar waar blijven de buitenlanders die Nederland bezoeken? Die in- en exportverhouding ligt zeer scheef. Als Revallier het woord industrie hoort duizelt het hem. Maar hij beseft dat het juist is gekozen. De vreemdeling werd bij wijze van spreken gefabriceerd, een industrie niet voor, maar van vreemdelingen. “Men kon ook zeggen dan men de vreemdeling verbouwde, hij werd een gewas, men zaaide reclame en oogste toeristen.”

Later komt hij erop terug en vraagt zich af of de mensen niet ook minder ver gebracht kunnen worden en het tempo van de reizen trager kan, zodat kan worden gewezen op de mooie dingen die te zien zijn, en het eigen initiatief kan worden bevorderd. Nu is het tempo, en nog eens tempo, “terwijl toch alle wijsheid sinds alle eeuwen ligt in traagheid.” De toeristen werden destijds blijkbaar al door de goed betaalde vakantie gejaagd. Destijds nog een vreemd woord, maar toeristenindstrie is inmiddels een gewone term geworden om die activiteit te beschrijven.

De vergadering van de reisondernemers is in Delft, waar Revallier dertig jaar eerder leefde als jonge man en smoorverliefd was. Hij stapt terug van 1937 naar 1907 en speelt met die twee mannen; die hij is en die hij was. Als hij het huis gaat bezichtigen waar zij woonde, dan besluit hij dit niet te doen als de jongere sentimentele en weemoedige man uit 1907, maar als de nieuwsgierige uit 1937; het wordt een bezichtiging als een gril. Hij hield immers helemaal niet van huizen. Maar waar hij wel van hield, wordt meer dan duidelijk; de vroegere verliefdheid had de tijd overleefd.

***

Overgenomen van DNLB.

Het Friesche goud; anno 1656 draait om de erfenis die Saskia, de vrouw van Rembrandt, naliet aan haar zoon Titus met het vruchtgebruik voor de schilder, rmits hij niet zou hertrouwen. Saskia kreeg die rijkdom mee uit het ouderlijk huis. Haar vader, de jurist Rombertus Uylenburgh, was de burgemeester van Leeuwarden en speelde een voorname rol in het landbestuur en Nederlandse geschiedenis. De perikelen rond de erfenis worden uitgebreid beschreven in het wiki lemma over Saskia. De hebzucht die het kapitaaltje oproept, is een belangrijk thema in de novelle die is geschreven door Marie Koenen.

Tantes Hiske en Cornelia
2 willen beide Titus onder hun hoede nemen om hem uit de handen van Rembrandt te halen en een opleiding laten volgen die hem verder zal brengen dan het schilderen waarin hij zich nu probeert te ontwikkelen. Zijn oom vindt dat het “(…) kladden met verf een minderwaardig tijd verknoeien is, waarbij het maar enkelen gegeven is het tot een vaardigheid te brengen, die tenminste hun bestaan verzekert.” 

Het verhaal berust op de familie geschiedenis van Rembrandt, Titus en omgeving. Ook de tweede vrouw van Rembrandt, Hendrikje Stoffels, waarmee hij niet getrouwd was, speelt er een zorgzame rol in. De wens
van de zussen de zorg voor Titus over te nemen was niet van eigenbelang gespeend; het zou ze dichter bij de erfenis brengen. De man van Cornelia, Jan van Loo, had bovendien nog een appeltje te schillen met de schilder, die hem eerder wegens vermeende smaad een proces had aangedaan. Hoewel dit proces echt gevoerd is, en door Rembrandt verloren werd, is het Friesche goud fictie en geen geschiedenis. De ontwikkelingen hebben wel een daarop gebaseerde en prettig geschreven novelle opgeleverd.

In het verhaal krijgt Titus een boek van zijn vader: Piedra preciosa (De kostbare steen). Het is geschreven door de overbuurman, de Joodse geleerde Menasse ben Israël. Rembrandt heeft er vier etsen voor gemaakt. De schoonfamilie vindt het 'jodenboek' en een “een prentenboek van Satan.” NRC-Handelsblad wijde in 1955 een artikel aan die boekillustraties door Rembrandt.

Tekst loopt door onder foto.

De  koningsweg is geschreven door Marianne Philips. Het katholieke schippersvolk gaat naar de kerstnachtmis. Als ze net in de kerkbanken zijn geschoven denkt een kind: woont God in de kerk? Met als simpel antwoord: “Natuurlijk wie is er anders zo rijk, dat hij er wonen kan?” In de kajuit waar zij leven zijn niet eens stoelen voor elk kind.

Een paar regels verder zingt het koor Vrede op aarde.
“Een enkele vader denkt aan Spanje. Een enkele maar, want de krant is te duur.” Het duurt even voordat ik me bedenk dat ik een boek uit 1938 lees en dan doemt ook de oorlog op..

Maar de koningsweg beschrijft de gang van zaken in een klein stukje Nederland, aan een kade. Er gaat nogal wat mis daar waar de schepen tegen de kant liggen. Maar de betrokken schipper die zich tijdens de wacht liet afleiden is te trots om daarover eerlijk te zijn als hij daarmee zelf een flater slaat. Hij wil geen hulp, niet van mensen en niet van God om dat te vergemakkelijken. Uiteindelijk krijgt hij hulp van beide. Philips schreef een evangelisatie verhaal voor in zichzelf levende stoere mannen die problemen oplossen met mes en knuisten, en de eigen weg willen bewandelen. Een bijzonder genre.

De novelle maakt nieuwsgierig naar de schrijfster. Ze was van Joodse komaf en lid van de SDAP en werd als een van de eerste vrouwen verkozen tot gemeenteraadslid voor die partij. Ze zou in Judith Belinfante een kleinkind krijgen dat ook schrijfster en tevens Kamerlid werd (voor de PvdA). In het werk van Philips is vaak aandacht voor ethische en sociale vraagstukken.

Marianne Philips zou ook het boekenweekgeschenk voor 1950 schrijven.

***

De novellen zijn uitgegeven op stevig papier, zo dik dat je regelmatig denkt twee pagina's vast te hebben. Die luxe geeft een fijn leesgevoel.

Noten:
1) De website van de Nederlandse Bibliotheek houdt het op Een bundel novellen. De hele bundel is daar te lezen als pdf, txt, epub bestand of als scan. Dat is inclusief de namen van de leden van het erecomité voor de betreffende boekenweek onder voorzitterschap van de Minister van Onderwijs, Kunsten en Wetenschap,
Prof. Dr. J.R. Slotemaker de Bruïne. Het comité brengt een hele trits weledelzeergeleerde heren bij elkaar, veelal professor, maar op zijn minst toch tot doctor gepromoveerde wetenschapper.

2) De namen uit de novelle en de namen die op het internet voor dezelfde personen zijn te vinden, verschillen bij de een en komen overeen bij de ander. Deze stamboom laat zowel Rembrandt, als de vrouw van zijn zoon Titus zien die ook in het verhaal voorkomt en de dochter zou zijn van de oom en tante die in het boek Albertus van Loo en Cornela Uylenburgh heten.