JAZZ

JAZZ van Toni Morrison lacht me vanaf de kast tegemoet, omdat de titel me aanspreekt. Niet alleen om de muziek die er achter verscholen gaat, maar ook om de kleuren waarin de vier letters zijn geschreven.
    De muziek zit meer in de structuur van het boek dan in de tekst. Het danst heen en weer. Het woord Jazz komt in het hele boek niet voor (wel blues). Het is volgens de schrijfster een woord met suggestieve klank en sfeer van illegaliteit en bovendien was het in de tijd dat het boek speelt nieuw en voor en van jonge en gewone mensen.

kroeg-, kelder- en knijpmuziek

In de tekst komen we wel afkeuring van de muziek tegen: “Ze wist uit preken en opiniestukken dat het geen echte muziek was – gewoon rommel voor kleurlingen: schadelijk, zeker, gênant, natuurlijk; maar niet echt, niet serieus. (...) Maar wat ze het meest haatte, was de honger ervan. Het verlangen naar het feest, de scheur; een soort zeldzame trek in een gevecht of een rode robijnrode dasspeld op de stropdas – beide voldeden. Het veinsde geluk, veinsde welkom, maar het maakte haar niet grootmoedig, deze kroeg-, kelder- en knijpmuziek.” Aan het woord is de puriteinse Alice Manfred. Maar is die visie er niet altijd bij nieuwe muziek die wordt geliefd door de jongeren, dat de ouderen het afwijzen, merkt Morrison tijdens een interview op.*

fruitkist en vogelkooi

Muziek is er echter ook in het straatbeeld van New York: “De zanger is moeilijk te missen, zittend op een fruitkist midden in een zijstraat. Zijn houten been steekt cool naar voren; zijn echte draagt zowel de beat als het gewicht van de gitaar.” Later staan koperblazers op het dak van een pand en spelen de klarinetten eruit om het frisse licht van de lente kracht bij te zetten. Muziek is er in woord én in klank. Dat muziek een levensbehoefte is, komt het sterkst naar voren rond de vogel die niet wil eten. Pas als de kooi op het dak wordt gezet, waar de melodieën naartoe waaien, knapt de vogel op en eet weer en heeft en geeft plezier.

New York

In een boek dat speelt in de laatste decennia van de negentiende en het eerste kwart van de twintigste eeuw kom je na 1918 invalide veteranen tegen, ook in de Verenigde Staten, maar om het racisme kan je ook bepaald niet heen. Dat was ook toen alomtegenwoordig in de maatschappij en nog gewelddadiger dan nu. Maar er was ook destijds al het snerende en neerbuigende racisme: “Ga daar maar niet zitten, liefje, je weet nooit wat ze hebben.”
    JAZZ speelt in New York, de enige stad in de Verenigde Staten waar verschillende groepen door elkaar woonden, vertelde Morrison in 1993 in het al aangehaalde interview. Dat is een gegeven voor het verhaal: de mensen gaan van het platte land, naar het Noorden, en naar de stad en leven er zonder de nadrukkelijke ideologie van raciale scheiding.

Moord

Toch gaat het op een ander vlak meteen mis in het boek. De pleegdochter Dorcas wordt uit jaloezie vermoord door Joe Trace een handelsreiziger in cosmetica, de man die een affaire met haar is begonnen. Morrison zegt dat ze de plot graag meteen prijsgeeft. De mensen die dan doorlezen zijn zij die van haar taal houden en/of die willen weten wat de achtergrond van de dramatische gebeurtenissen is. Voor wie het boek gaat lezen is er dan ook nog heel wat verklarend verhaal over en ook in die achtergrond hier speelt racisme een doorslaggevende rol.
    Waar kom je vandaan, wat is je achtergrond? Dat zijn de vragen waarop in JAZZ antwoorden worden gezocht. Zowel van Joe, zijn vrouw Violet, Dorca als Alice Manfred krijgen we een beeld via welk pad ze terecht zijn gekomen in het New York van de jaren twintig van de vorige eeuw. Vrolijk maken die geschiedenissen niet.
    Joe Trace is een man waarvan iedereen denkt wat een fijne en betrouwbare kerel; een man die voor iedereen klaar staat en het beste wil. Hij is geïnteresseerd, luistert en is vriendelijk. Maar liefhebben kan hij niet. De manier waarop hij in de wereld kwam, de houding van zijn moeder hebben hem daarvan vervreemd.

Book of the dead

Foto: James Van Der Zee uit The Harlem Book of the Dead.
via: Book Review 1: Toni Morrison – Jazz.

---

 

Morrison vertelde dat een foto aan de basis van de roman stond. In New York maakte de gerenomeerde fotograaf James Van Der Zee portretten van dode mensen. Een baby op de arm van de vader, een meisje van 18 in een kist. Dat meisje werd in Jazz, Dorca. Ook het meisje in The Harlem Book of the Dead werd vermoord uit jaloezie. En het schijnt dat ook zij verborgen hield wat haar overkwam, zodat haar voormalige geliefde die haar net had neergeschoten kon ontkomen. De vrouw uit JAZZ in wiens huis het feestje wordt gegeven, is er ook niet rouwig om dat de politie niet bij de moord op Dorca wordt gehaald. Haar vriendin Felice maakt zich kwaad, omdat ze meent dat door de ernst te ontkennen ze haar eigen dood koos. De ambulance die Felice belde kwam ook nog eens te laat.

Jaloezie

Dorca kijkt anders naar Joe dan zij die hem beschouwen als een goede buurtbewoner. Ze vindt hem er voor een man op leeftijd goed uit zien. In zijn affaire met haar gaf hij cadeaus, adoreerde haar, maar gaf er niets om hoe ze eruit zag, wat ze at, hoe ze lachte, of ze wel of geen bril op had. Hij gaf er niet om, maar zij wel; ze wilde een identiteit hebben, zo stelt ze om het verschil tussen de relatie met hem en een ander te onderstrepen. De ander was het vriendje waarmee ze hem jaloers wilde maken, Acton. Die oefent wel invloed op haar uit om te zijn zoals hij wil dat ze is en te doen wat hij wil dat ze doet. En jaloers krijgt ze Joe, met de fatale gevolgen. 

Politie

Ook Alice Manfred, de pleegouder van Dorca, haalt de politie niet bij de moord en de aanval op het lijk door de vrouw van de dader, omdat de kennis die ze heeft van het zwarte leven in de Verenigde Staten haar duidelijk maken dat dit zinloos is. Als er dan toch ingegrepen wordt tegen witte politiemannen die zwarten vermoorden dan zegt de moeder van Felice: “dat ze blij is dat ze gearresteerd worden en dat het daarvoor tijd zou worden.” Haar man reageert sarcastisch met: “Het verhaal kwam in de krant, omdat het nieuws is, meisje, nieuws.”

Omstandigheden

Waarom houden mensen van elkaar, wat trekt hen aan. De wiegende heupen, de mooie ogen, het intrigerende, de spanning, er zijn veel redenen en veel daarvan komen terloops of nadrukkelijk aan de orde. Dat het vaak niet goed loopt, hoeft niet te betekenen dat ook die kanten niet aan relaties en liefdes zitten. Het is een belangrijk thema in de jazz compositie die Morrison schreef. Het gaat ook over andere menselijk gedrag: het goedpraten van een misdaad, het juist beklagen van de misstap, het uitschakelen van een moreel geweten en het sterken van het eigen gelijk. Of juist de vraag stellen of het anders was gelopen als de omstandigheden anders waren geweest. Geen geringe onderwerpen en inderdaad groter dan een plot. Onderweg komt de lezer langs beeldende en indringende verhalen, zoals dat van de vrouw die niet voor niets Wild werd genoemd en wiens zoon uit de boom viel waarin hij sliep. 

Lachen

Violet Trace gaat kort na de moord op bezoek bij Alice Manfred. Alice heeft de moord versterkt door het opgebaarde lijk aan te vallen met een mes. Het is dan ook ongepast en intimiderend dat ze langs komt bij wie tegenoveer haar zou moeten staan. Waarom gaat ze op bezoek? Niet om zich te verontschuldigen, maar eerder om aan te tonen dat haar en haar man geen blaam treft, die ligt bij het niet eens zo mooie, maar wel zeer jonge slachtoffer voor een man van vijftig. Zo blijf ze zelf overeind, terwijl wie geholpen zou moeten worden een klap in het gezicht krijgt.** In en gesprek vol kartels komen de twee toch bij elkaar. Voor beide geldt: is dit het leven, is dit alles wat er is. Het nauwere contact ontstaat doordat de een de loszittende voering in de jas van de ander repareert en groeit uit het lachen om een brandplek door de strijkbout. Sterker nog, er ontstaat een vriendschappelijke band die eindigt in de zinnen: “Violet besefte weer wat ze was vergeten: dat lachen serieus is. Ingewikkelder, serieuzer dan tranen.”

 

“She carried an Okeh record under her arm and a half pound 
of stewmeat wrapped in pink butcher paper.”

Hierboven een van de vele Okeh LP's en singeltjes 
die te vinden zijn in het internet archief.

---

Noten:
* Ik meen me ook te herinneren dat ik ergens een opmerking van Morrison tegenkwam dat ze niet van jazz houdt. Maar dat zat toch anders. Het is personage Jadine in Tar Baby, die zegt dat ook al is ze zwart, ze Mingus toch echt slaapverwekkend vindt. Waarmee duidelijk wordt gemaakt dat je aan een zwarte huid geen zogenaamd zwarte eigenschappen moet kleven.
** Safae el Khannoussi vraagt zich tijdens een radio interview af waarom beul Yousef Slaoui in haar roman Orropa op bezoek gaat bij zijn voormalige slachtoffer Salomé Abergel als beiden in Amsterdam wonen. Daar ontstaat geen band uit. Die wordt, mijn inziens terecht, bruut verbroken, maar zoekt Slaoui ook naar verzoening? Hij leeft in een ander land en is niet meer de man van destijds er is een andere situatie. El Khannoussi zegt niet te weten waarom hij het doet. Ze beschreef hem om zijn persoon te begrijpen, maar doet dat nog niet helemaal. In JAZZ is het verhaal ook extreem, maar wel kleiner, en het wijst naar een zelfde soort missie.