Vlamhoed

 

Niet ver van huis lepelaars. Een stukje verderop voer de pont niet, kapot. Volgende pont 7,5 km verderop. Niks te klagen; rietvoorns in de duinen en vlierbessen aan de bomen. En dan nog een pluk paddestoelen, de giftige Prachtvlamhoed? Het lijkt me wel, maar ik heb er geen verstand van.

Het is weer een tandje minder dan de vorige week. Nodig om het hoofd goed te stemmen. Na twee maanden nog steeds niet helemaal in orde. Het komt wel weer goed. Het vreemdste is dat mijn hele smaak is veranderd, alles smaakt en ruikt als gefermenteerd plastic. Ook hier heb ik het idee: het komt wel goed.

Jaguarman

Jaguarman van Raoul de Jong lijkt een reisverhaal over een langdurig (ruim een half jaar lang) bezoek aan Suriname. Toch draait het vooral om de zoektocht naar een verre voorvader, de jaguarman, die de roman een groter verhaal geeft.

Onderweg komen we van alles tegen, zoals de vrachtwagens die met ladingen stammen over de rode weg naar de bewoonde wereld rijden, het slavernij verleden (maar zeker ook het overleven ervan en het eraan ontsnappen), plantages, mijnbouw, dieren van klein tot groot, vriendschappen, familiebanden en meningsverschillen, teveel om op te noemen. Het is zo'n boek waar de schrijver zoveel mogelijk in heeft gestopt. Maar dat gaat hier niet hinderen. Integendeel het is wel lekker op deze reis steeds weer op een prettige manier nieuwe informatie (niet altijd fijne) en visies voorgezet te krijgen. Suriname zelf gaat bovendien leven door het boek, zowel in het heden als in het verleden. Dat draait niet om het Nederlandse Suriname, maar dat van de slaafgemaakten, van hen die wegliepen het regenwoud in, de marrons (wat uit het Spaans komt en weggelopen vee betekent) en zij die er van oorsprong al woonden, al voordat de Europeanen kwamen.

Maar het boek gaat vooral over cultuur en identiteit. De schrijver heeft een Surinaamse vader en een Nederlandse moeder. Het is onvermijdelijk dat het daar ook over gaat in deze autobiografische roman. Raoul zoekt naar zijn achtergronden, zijn band met Suriname, en de geestelijke leider (piaiman) van de Arowak, zoals zijn oud groot- of betovergrootvader was. Hij kon zich volgens verhalen veranderen in een jaguar – de koning der dieren in de amazone. Tegen deze jaguarman praat De Jong in zijn boek vele pagina's. De piaiman zetten in het algemeen aan tot moed en die was meer dan nodig onder het witte bewind. Ze lieten ook zien dat de slaven de vrijheid konden nemen en zich aan de 'meester' onttrekken.

Veel informatie is er niet over voorvader jaguarman. Er zijn ook slechts summiere sporen om op zoek te gaan. Er zijn wat namen van familieleden. Er was een stuk familiegrond aangekocht na de slavernij. Het was zelfs niet eens precies duidelijk hoeveel generaties terug hij leefde. Het wordt graven in archieven, praten met mensen, de informatie uit terloopse woorden opmerken, en het lezen van boeken. Anton de Kom noemt bijvoorbeeld in Wij slaven van Suriname de kracht en de moed van de jaguar die aanwezig was in Koni. Hij was leider van een opstand in de tweede helft van de achttiende eeuw van duizenden mannen en vrouwen die weigerden om iemands 'slaaf' te zijn en die tegen de Nederlandse heersers opstonden. Er komt in Jaguarman een hele plank aan boeken voorbij die aanwijzingen opleveren en inzichten verdiepen, zowel uit koloniaal getinte als kritische hoek. Maar vooral zijn er de toevalligheden die hints in en richting geven. Maar bestaat dat toeval wel? “U zei het zelf, als iets te toevallig lijkt, is het omdat het zo is,” zegt Raoul tegen de jaguarman.

Mensen die zich veranderen in vogels en dan wegvliegen, het is onwennig om te lezen. Onlangs bekeek ik een programma over drummer Eddy Veldman. Die liet de ritmes horen van waaruit zijn muziek ontstaat, die liepen van kaseko naar winti. Zonder koude drukte. Gewoon ritmes. Niks onwennig. Maar het natuurgeloof is meer dan maten op een trommelvel en was juist een element in het overleven van de eeuwenlange slavernij; een middel om er afstand van te kunnen nemen. Winti speelde een belangrijke rol in het overeind houden van de eigen identiteit van veel Surinamers. Winti was ook een manier om grip te krijgen op jezelf en de wereld om je heen. Het is in Jaguarman mooi en rustig beschreven.

Zoals al vermeld, het boek zit vol informatie over Suriname. Zoals het verhaal van het ontstaan van het Brokopondomeer. Deze geschiedenis wordt verteld vanaf de eerste bauxietwinning in de jaren twintig van de vorige eeuw tot de sluiting van de stuwdam in 1964 die vervolgens veel dorpen van marrons onder water zette. Het zijn maar een paar pagina's. Maar ze leggen bijvoorbeeld uit hoe belangrijk Surinaams bauxiet was voor de Verenigde Staten. De stuwdam moest de benodigde energie opwekken. Het resultaat was dat miljoenen dieren en bomen verdronken in het kunstmatige meer. Het is pijnlijk beeldend opgeschreven in het boek. De bewoners werden verhuisd naar nette hutjes aan de rand van het water. Dit deed wat zwepen, geweren en de bijbel de eeuwen ervoor niet voor elkaar hadden kunnen krijgen. De mensen met die lange geschiedenis van overleven en verzet, werden armoedige bewoners van een periferie die voor inkomen mee moesten werken aan een economisch model dat de vernieling van hun oude bestaan had veroorzaakt.

In het meer is een eilandje boven water gebleven, Tonka Eiland. Daarop is een leerinstituut waar Frits van Troon probeert de vroegere cultuur en kennis van het woud over te dragen, met weinig succes. Liever verkoopt men kennis aan de farmaceutische industrie dan de eigen kennis van het woud te vergroten. Frits kent de argumenten waarom het regenwoud belangrijk is: klimaat, economie, en gezondheid. Er is echter ook een wat poëtischer argument: het bos geeft misschien ook gewoon geluk. Zelfs een verbitterd man als Van Troon verzacht erdoor.

Het heeft zin “om een eilandje te zijn in de apocalyps.” Uiteindelijk kan dat nieuwe initiatieven opleveren die tot een betere wereld leiden. Dat is de les van de Jaguarman. De Jong haalt in dit verband woorden van R. Dobru aan die de 'totale bevrijding' voor zich ziet.* Woorden die in de context van Suriname veel betekenis hebben, maar waarvan de boodschap dat land ook overstijgt. Het is een hart onder de riem voor een ieder die zich hiervoor in wil zetten.

Veel mensen die in de tekst worden genoemd, bekende Surinamers, onbekende schrijvers, al lang overleden familieleden en mensen die De Jong spreekt en ontmoet zijn in het boek afgebeeld in wit, grijs en zwart. Ze zijn eschilderd in waterverf door de auteur zelf. Er zit veel leven in de ruim twintig paginagrote en wat kleinere portretten. Ze zijn bovendien een aanvulling op het boek.

Noot:
* In het boek staat een lijst met 52 eindnoten, maar in de tekst van de 8e druk ontbreekt de verwijzende nummering. De woorden van Dobru die De Jong gebruikt komen uit het laatste hoofdstuk van Wan monki fri (1969) (een mondje vrijheid). Die tekst is te vinden is op de website van De Nederlandse Bibliotheek (pdf)

Ten oosten van de Middellandse Zee

Op de pagina naast het eerste hoofdstuk van Ten oosten van de Middellandse Zee, dat is geschreven door Abdulrahman Munif, staan zeven artikelen uit de Universele verklaring van de rechten van de mens. Opmerkelijk dat een roman zo opent, maar ook begrijpelijk en gepast gezien wat volgt. Het verhaal gaat over een politiek activist, Radjab Isma'iel, die een speelbal is in de handen van een regime dat zijn tegenstanders vervolgt en martelt. We kruipen met Ten oosten in het hoofd en bestaan van een politiek gevangene, die regelmatig gewond terug kwam van demonstraties voordat hij opgepakt werd.

Het verhaal begint op een schip dat passagiers van het Oosten van de Middellandse Zee naar elders vervoert, de Aischylos (genoemd naar een belangrijk Griekse tragediedichter uit de oudheid). Het schip wordt verderop in het boek aangesproken alsof het een persoon is en het speelt een voorname rol in de reis weg van de ellende en er weer naartoe. Radjab vertelt in het eerste hoofdstuk hoe hij onder voorwaarden vrij komt uit de gevangenis. We lezen wat hij er meemaakte, over zijn angst voor zijn mede gevangen als hij eieren kiest voor zijn geld en akkoord gaat met het spioneren in dienst van het bewind. Die 'capitulatie' komt nog vaak terug en krijgt daarbij steeds meer diepte, vooral over wat de doorslag gaf. Oordelen over een dergelijke val wordt daarmee steeds ingewikkelder en is misschien zelfs af te raden. Want hoe blijft je wil om niet toe te geven wel overeind en wanneer worden de stutten daaronder weggehaald (een stap waar mogelijk meer achter zit dan in eerste instantie verondersteld)?

Abdulrahman Munif
Munif is een gewaardeerd schrijver in het Midden-Oosten die een bewogen leven heeft geleid. Hij werd in 1933 geboren in Aman in een familie van Saoedische oorsprong. Hij verhuisde in 1952 naar zijn grootmoeder in Bagdad. Vertrok daarna naar Caïro. Hij studeerde in beide laatstgenoemde steden en in Belgrado, waar hij promoveerde op economie en olie. Later keerde hij terug naar Irak om er te werken op het Ministerie van Olie en hij werd tevens lid van de Ba'ath partij. Het Ministerie en de partij zou hij in 1970 verlaten om zich er van af te keren en zich op het schrijven te richten. Later vestigde hij zich in Damascus, waar hij in 2004 zou sterven.

Zijn geschriften zijn nog steeds populair (in het Westen vrij onbekend), maar worden niet door iedereen gesmaakt. Saoedi-Arabië ontnam hem zijn burgerschap en zijn werk werd in het land verboden. Munifs meest bekende vijfdelige werk, Cities of Salt, handelt over dit land. De eerste drie boeken daarvan werden vertaald naar het Engels. Ten Oosten van de Middellandse Zee was die eer nog niet gegeven, maar ligt er nu wel in een Nederlandse vertaling door Djûke Poppinga*, verzorgd door Uitgeverij Jurgen Maas. Ook in dit boek neemt Munif geen blad voor de mond. “De oostkust van de Middellandse Zee brengt enkel monsters en honden voort, en jij [een reiziger op de Aischylos] verwacht sabels en paarden!” Je hoort in deze zin de kritiek teerug op het oriëntalisme, uitgebreid verwoord door Edward Said. De Literatuurwetenschapper prees dan ook werk van Munif.

Recensie
De recensent voor de Volkskrant, Jenne Jan Holtland, pakt in een paar zinnen de essentie van het boek (6 juli 2023 ): “Hoe doe je dat, iemands wil breken? De kracht van deze roman is dat Munif die vraag niet wegmoffelt maar tot het hart van de vertelling maakt. Dat levert geen gemakkelijke kost op, er is wreedheid op bijna iedere pagina, en toch voel je nooit de behoefte het boek weg te leggen. De beeldspraak is daarvoor te overtuigend, de thematiek te urgent. ‘In zijn eentje is een mens, hoe sterk hij ook is, nog zwakker dan een vlieg.’” Mogelijk zijn het ook beschreven (fijnzinnige) waarnemingen van de mens en zijn gedrag in allerlei varianten, die ervoor zorgen dat je doorleest.

Handtekening
Radjab komt thuis uit de gevangenis maar voelt zich alles behalve prettig. Hij geeft zijn zus Aniesa de schuld van zijn keuze om te capituleren. Ze is een eerste klas intrigante en heeft er alles aan gedaan hem om te praten, bakzeil te halen, zodat hij aan het slopende regime kon ontsnappen. Ze deed dit omdat ze gewaarschuwd werd dat hij het niet lang meer vol zou houden. Maar dat is slechts een van de redenen. Zijn moeder probeerde hem wel sterk te houden. Hoewel ook deze in het begin op hem inpraatte om niet koppig te zijn; winnen zou je het immers toch niet. Later begreep ze dat er door voor de onderdrukker te gaan werken ook geen ontsnapping mogelijk was. Onder meer het overlijden van zijn moeder en het aflopen van zijn liefde doen hem de das om. De steun van buiten blijkt dan enorm belangrijk. Radjab bedenkt zich achteraf dat hij beter wel sterk had kunnen blijven op het moment van het zetten van zijn handtekening. Dan had hij deze niet gezet en was niet geconfronteerd met over hem neerdalend stof, dood en verdoemenis; verstoten door iedereen.

Vorm
Op reis zoekt hij een boekvorm om zijn verhaal en over de martelingen te vertellen. Een boek dat hij niet alleen wil schrijven, maar samen met zijn zus, zwager, hun kinderen en dat ingebed in afspraken over het onderwerp waarover het moet gaan. Hij doet hen afzonderlijk het voorstel in een brief. Wie heeft wat en hoe beleefd? De verschillende schrijvers moeten in hun waarde gelaten worden. De diverse visies geven immers ook diepte. In dit fictieve voorstel wordt de bijzondere structuur van Ten oosten beschreven. Niet alleen het stramien, maar ook de klankkleur ervan, want de gelaagde schrijfsels vanuit ieders invalshoeken en persoonlijke visies moeten ook aandacht besteden aan herinneringen, gevoelens, relaties en dergelijke. Dat is wat opvalt in dit boek. Munif beschrijft met gevoel en doorleeft veel aspecten in de levens van zijn personages.

Locatie
In het laatste hoofdstuk leest Radjab Aantekeningen uit het dodenhuis van Dostojevski. Hij zou tot pagina 98 komen. Het is aan de lezer om uit te zoeken, waarom juist tot daar. Het is een voorbeeld van door Munif weggelaten informatie; het wordt gemist, maar geeft daardoor ook een extra dimensie. We lezen ook nergens in welk land de roman zich afspeelt. Door recencenten wordt regelmatig verondersteld Saoedi-Arabië of Irak. Dat heeft met de sfeer, de namen van de personages, maar vooral ook met de afkomst van de schrijver te maken. Eigenlijk doet het land er niet toe. Er is een groter aantal landen – en niet alleen ten oosten van de Middellandse Zee – waar het boek kan spelen. Het niet koppelen aan een land maakt het daarom juist sterker. Het is wel een boek waarvan je weet dat je het vaker dan een keer moet lezen om het tot je door te laten dringen; om er meer uit te halen. Radjab is een fervent lezer die boeken ook herleest. Zijn zus ziet er de zin niet van in, maar die komt ook niet aan één keer toe.

Massagraf
Ze schrijft wel voor de door hem bedachte boekvorm. De volgende passage bijvoorbeeld, die leest alsof ze gisteren is neergepend en niet een halve eeuw geleden: “Ik hoop dat we uit dit land kunnen vluchten, maar waarheen? Zijn andere landen wel bereid mensen op te nemen die op zoek zijn naar vrijheid en een stuk brood? En die vrijheid en dat brood, zijn die wel te vinden in die andere landen en zullen ze die die daar wel aan een vreemdeling willen geven?” Inmiddels zijn we gewend geraakt aan de duizenden doden die de zee uit de titel ieder jaar opneemt, omdat landen ten noorden het niet (voldoende) willen en het de vluchtelingen (en redders) zo moeilijk mogelijk maken. Een zee als massagraf. Als je dat niet wil dan moet je de vragen van de zus krachtig met 'nee' beantwoorden, anders ben jij de schuldige, zo luidt een inmiddels bekende stellingname om het afwijzen van mensen een humanitaire tint te geven. Heeft Munif kunnen voorzien dat juist de hartelozen door een deel van de mensen ooit als de goeden zouden worden afgeschilderd?

Tegenzet
Nog even terug naar de essentie van het boek. Misschien is dat niet de repressie, maar de de vraag hoe en tegen welke prijs (ook voor familie en andere betrokkenen) je een misstand kan en moet aankaarten en bestrijden. Het boek zelf is in vorm en inhoud een antwoord op die vraag. Dat gaat een stap verder dan de enorme narigheid beschrijven en vooral dat maakte dat ik tot het einde doorlas. Het boek begint niet voor niets met een verklaring die het begin van de Verenigde Naties onderstreepte. Het moffelt de ellende inderdaad niet weg, maar zoekt ook naar tegenzetten.

Noot:
* De vertaalster kreeg in 2026 de Martinus Nijhoff prijs voor haar vertalingen uit het Arabisch sinds 1985. Dat werd bekend gemaakt in radioprogramma De taalstaat. Het schrijven van dit boek lijkt me een pijnlijke taak, maar het vertalen van het boek vol naarheid zeker ook. Poppinga vertaalde naast dit boek onder meer werk van van Nagieb Mahfoez, Hanaan as-Sjaik, Ghayath Almadhoen, Hassan Blasim, Khaled Khalifa en Adiana Shibli.

Teryky

Juri Rytchëu is een schrijver uit Siberië, een Tsjoektsen, een volk dat in 2002 als Teryky in het Nederlands verschijnt nog maar 12.000 mensen telt (wiki heeft het over 15.908 in 2010). Het boekje is prachtig uitgegeven door De Geus, Novib, en het Vlaamse 11.11.11. Het is oorspronkelijk in het Russisch geschreven en verscheen in 1980, toen de Sovjet Unie nog bestond.

Juri is de zoon van een zeehondenjager. Die jacht speelt ook in dit boek een belangrijke rol. Dat wordt alleen al duidelijk door de woordenlijst. Van de tien opgenomen woorden gaan er twee over zeehonden: lachtak (link voor foto) en nerpa (Pusa sibirica) en dan is er nog het woord voor ijsbeer, umka. Mijn gebruik van die lijst begon met het woord jaranga. Dat is een ronde Tsjoektsjentent met een vierkante slaapruimte. Daar blijft dan een stuk over en dat heet de tsjottaginen. Deze is onverwarmd.

In de tent begint het verhaal van Goigoi, de zeehondenjager, en zijn vrouw en lief Tin-tin. De tedere warmte van voor het opstaan gaat de binnentent uit naar het huishoudelijk werk

Tsjoektsjen-familie door Louis Choris, 1816. wiki

---

of mee op jacht. Het valt op dat ook het – vermoedelijk toch zeer ruige landschap, (niet alle) relaties en veel handelen fijnbesnaard en bijna poëtisch worden beschreven. Vreemd genoeg geeft juist dat een beklemmend gevoel, omdat je deze mensen het beste toewenst en vreest dat er van alles mis zal gaan. Het zal al gauw blijken.

Er gebeuren dingen waarvan je weet dat ze een rol zullen gaan spelen in de verwikkelingen. Toch weet je  nooit waar je op afstevent. Dat weten ook de personages daar aan de noordgrens van Siberië niet. Hoe drijft het ijs? Is er wel of geen weerwolf (de Teryky uit de titel)? Waar zal de weduwe blijven? Is Goigoi dood? Kiezen Tin-tin's ouders voor haar, in plaats van voor traditie, als het nodig is (of is dit laatste mijn grootsteedse vraag)? Komt het nog goed? Waarom niet? Hoe dan? Naast poëtisch en fijnbesnaard is het boek ook rustig. Er zijn veel herhalingen en alles wordt ondanks het dramatische kalm verteld.

Even vraag ik me af of ik moet schrijven over het snacken van kleine visjes die aan de waterlijn liggen, alsof het bramen zijn die zo uit de natuur de mond in gaan, de kopjes worden uitgespuugd. Ik besluit het niet te doen, omdat het om de mensen en hun emoties gaat en niet om het gluren naar een andere wereld. Het boek staat bol van de herkenbare emoties en overwegingen. Het leven en de cultuur zijn er vanzelfsprekend anders dan hier in West-Europa, maar het zou toch jammer zijn om je van het menselijke af te laten leiden door zogenaamde vreemde gewoontes. Dat tradities en gewoonten niet altijd tot een goed resultaat leiden, laat de schrijver zelf duidelijk zien.

Dit boek is het waard om je er een uur of vijf á zes door op te laten slokken.