maandag 13 november 2023

De nacht der Girondijnen

De nacht der Girondijnen van Jacques Presser is de winnende inzending van de CPNB-novellewedstrijd uit 1956 en werd daarmee gekozen tot boekenweekuitgave van het volgende jaar: “met dit voortreffelijk geschreven verhaal [kan] een uitstekend voorbeeld van hedendaagse Nederlandse novellekunst overlegd worden,” aldus de jury.

Het boek
speelt zich grotendeels af in kamp Westerbork, waar een Joodse voormalige schoolmeester, vooral om zelfbehoud, de adjudant is geworden van het eveneens Joodse hoofd van de O.D. in het kamp. Die orde dienst moest voor de nazi's zorgen dat alles er naar behoren verliep en ironisch genoeg ook zorgen voor een gevulde trein op dinsdag. Eerst reed die trein naar Auschwitz, later naar Sobibor. Het geschenk is door dit onderwerp zware en nare kost; “somber en navrant” schreef de jury. De novelle kwam af in februari 1956, pas een decennium na de afloop van de oorlog en “behandelt een drama, waarmee ons hele volk geconfronteerd is,” en laat “het cynische Duitse systeem van ontmenselijking,” zien dat “met doordringende kracht wordt beschreven.”

Presser is een van de bekendste Nederlandse historici. Ook rond de studie naar de Jodenvervolging in de Tweede Wereldoorlog heeft hij veel werk verzet. In 1950 kreeg hij van het Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie (RIOD) de opdracht om de Jodenvervolging tijdens de Tweede Wereldoorlog in Nederland te beschrijven. Daaruit kwam zijn tweedelige boek Ondergang: De vervolging en verdelging van het Nederlandse Jodendom 1940-1945 voort. Presser was in deel 2 uiterst kritisch ten aanzien van de Joodse Raad. Ook in deze novelle is het kwaad duidelijk neergezet, maar wordt daarnaast ook een bijtend lijntje benoemd.

Het kamp in Westerbork speelde ook een wrange rol in zijn eigen leven. Zijn vrouw

Debora Appel werd betrapt met een vals persoonsbewijs, opgepakt, en via dit kamp afgevoerd naar Sobibor en zou daar als een van de velen om het leven komen. “Dé is gepakt in de trein tussen Amersfoort en Lunteren, bij een persoonsbewijscontrole. Ze berust, ze is heel dapper, maar tevens erg bezorgd om haar man: als die er ook maar niet invliegt door haar schuld,” schrijft Presser. Dé zal vaker terugkomen in De nacht der Girondijnen..

De ironische, maar ook beheerste, schrijfstijl wordt gecombineerd met etsend venijn. De scherpte heeft meer kracht dan de rustige stijl en de tekst doet juist door zijn vorm regelmatig pijn. Het is enorm knap om zo'n beladen onderwerp zo te beschrijven. Hoe werd dit ijzingwekkende boek eigenlijk ontvangen? De Volkskrant noemt het een van de 'aangrijpendste documenten' in de Nederlandse letterkunde. In Het Handelsblad staat over De nacht nog voordat de naam van de schrijver bekend was gemaakt: “Een snijdende novelle, over een onderwerp dat even delicaat als essentieel is, zó gevaarlijk dat er moed voor nodig is, het zó onomhuld in schrift te brengen.”

Het Nieuw Israelitiesch Weekblad constateerde dat een boek met Joden in de hoofdrol het goed doet bij niet-Joden, maar dat de Joden zelf een ander oordeel hadden:
“Hier beschuldigt een Jood, dus de Jood, zichzelf, dus ons.” Een aparte redenering, maar ook op grond van de tekst opmerkelijk, misschien hadden ze de laatste pagina niet gehaald. Ze werd dan ook niet door iedereen gedeeld. “Als analyse van Joodse collaboratie is het indringend en sinister. Het verhaal is een waardevolle bijdrage tot de concentratiekamp-literatuur,” aldus jurylid (en zoon van een Joodsche Raad lid) Hans Gomperts in Het Parool. Presser zelf vertelde in het Algemeen Dagblad hoe hij kwam tot het schrijven van  De nacht der Girondijnen. We weten inmiddels dat het kamp voor hem nog dichterbij kwam dan de plattegrond ervan boven zijn bureau.

Het boekje staat op de website van de Nederlandse Bibliotheek.

woensdag 8 november 2023

Altijd wat







Er is de laatste tijd altijd wel wat dat om aandacht vraagt voordat ik op de fiets spring.


Vanmorgen was vrijwel het eerste wat ik op mijn scherm zag de opmerking van een officier tandarts van de Nederlandse krijgsmacht, tevens hoofd geneeskundige en personele zorg van de marine. Hij vond een (hier bijgevoegd) artikel in NRC-Handelsblad maar naïef.

Immers als je niet als vanzelfsprekend militair materieel uit het opslaggebouw levert aan partnerlanden binnen het F-35 programma (ook bekend als JSF) dan ben je al snel niet meer betrouwbaar voor je militaire vrienden en functioneert de opslagfunctie niet meer. Een voor de hand liggende gedachte vanuit de militaire logica. En waarschijnlijk precies waarom er wel geleverd werd, ondanks de bombardementen op burgers door Israël en het ambtelijk advies niet te leveren.

Het is in een notendop de militaire benadering van wapenexportbeleid en internationaal recht. Maar als je afgesproken hebt dat je geen wapens levert als de situatie niet voldoet aan een aantal afgesproken criteria, dan is het van de gekke dat je dit wel doet als je 'matties' het humanitair oorlogsrecht schenden. Dan toch leveren dat is pas naïef; het brengt een internationale gemeenschap van rechten immers niet dichterbij en ondergraaft een vast onderdeel van het buitenlandse beleid en een veiliger wereld.

Overigens verbaasde de inhoud van het artikel me niet. Niet alleen vanwege de grote VVD invloed op het wapenexportbeleid. Gooien de Turken bommen op Koerdische dorpen met door Nederland geleverde staaljagers dan is het beleid niet alert genoeg geweest. En zo is er steeds wel weer iets waardoor het misloopt met rechten en met vrede en veiligheid. Het lijkt erop alsof andere belangen een grotere rol spelen. Die tandarts hoeft waarschijnlijk niet bang te zijn; hij vertolkte een dominante gedachte in Haagse kringen. Maar hopelijk leidt dit bericht in NRC tot beter beleid; om te beginnen met openbare informatie over de F-35-export vanuit Nederland, zodat we weten waar het wapentuig heen gaat (zie daarover ook ingezonden brief).

Iemand die net nog had gezwommen constateerde: “het begint weer koud te worden.” Voor een foto wees ze me op de prachtige kleuren op het strand. Ik had het ook gezien. Alleen stond mijn hoofd niet naar die foto. Zij noemde het Waddeneilanden. Inderdaad leken de herhaalde tekeningen in donkerder zand daar op.

In de fietsenstalling sprak ik met een man van bijna tachtig die mij jong vond en ook een fijn ouderwetse fietser met mijn Brooks zadel en blote voeten. Hij bleek zelf ook een stevige fietser te zijn geweest. Hij kwam al op de plek sinds hij een jongentje was, met zijn moeder destijds. Toen stond er nog een eet- en drinktentje. Dat had ik nog nooit gehoord. Mooi.




maandag 6 november 2023

Het gehucht



Het gehucht is een boekenweekgeschenk uit 1958, geschreven door A. Defresne voor de  novelle-prijsvraag onder Nederlandse schrijvers en schrijfsters gehouden in 1956 . Het eerste dat opvalt is de tekening op de kaft ervan. Die boeienkoning is getekend door Hans Peter Doebele, net als de tien prenten in de novelle zelf.

De boeienkoning op de kermis in het gehucht wordt geïntroduceerd met
“Op een nagemaakt tijgervel na was de boeienkoning naakt. Hij was een grote, bollige vleeskolom met dikke armen en zware dijen (…) Hij had een wipneus.”

Het verhaal zelf zit meer in de Nederlandse rivierklei dan de illustraties. Het speelt in een hoek waar de dijken van twee bij elkaar komende rivieren elkaar raken. Het gehucht is klein: wat armetierige huizen, zandpaden, sloten en een kerk en met een bevolking waar zij die wat in hun mars hebben uit is weggetrokken en wat rest door inteelt er niet op is vooruitgegaan, maar simpel is en vol woestheid, roddel en achterklap.

De kermis loopt uit op een ramp voor het gehucht. Vrijwel alles gaat in vlammen op. Alleen het beeld van Jezus blijft nog staan op het plein, met zijn ene arm omhoog, twee vingers geheven, en de hand van het andere arm tegen de borst.

De tekening mag markant zijn. Dat is zeker ook het verhaal. Je waant je in een uithoek van Nederland en wordt getuige van de domheid en gemeenheid van het volk. Als de boel  fout
loopt dan zijn er altijd mensen die een verklaring zoeken. Vaak is die voor een deel al bepaald door de positie of visie van de analist. Hier ziet de pastoor een groter plan van God opdoemen achter de vernietiging van het gehucht. Mocht het al toeval zijn dan is dat door de almachtige gestuurd. De fanatieke kapelaan gaat daarin mee.

De schoolmeester stelt dat er zoveel dingen toevallig op een dag gebeuren dat er altijd wel een samenhang is te schilderen met een graai in de grabbelton vol lukrake voorvallen. De drie reconstrueren de gebeurtenissen, maar wel met een andere invalshoek.

Intussen heb ik wel een zeer Nederlands verhaal van tussen de rivieren gelezen. Met veel plezier.

Wie was Defresne?

De schrijver August Defresne is vooral bekend van zijn toneelwerk. Al in 1929 – een jaar nadat het stuk verscheen – bracht hij als eerste de driestuiver opera van Bertold Brecht in Nederland op de planken, vertaald door Defresne zelf. In 1941 schreef hij Het onbewoonde eiland, een toneelstuk dat ook in het buitenland (België, de VS, Duitsland, Finland, Noorwegen en Schotland) werd opgevoerd. Krantendatabase Delpher heeft 197 krantenartikelen met informatie over het stuk en het werk van Defresne. Ze zijn gepubliceerd van 1941 tot 1984 (hier een In Memoriam uit De Waarheid van 4 april 1961, een van de vele IM's). Volgens wiki is zijn boek Het eethuis (1929 tijdschrift Groot-Nederland, en 1931 boekvorm) een meesterwerk met verfijnde psychologie in de karakterschetsen.


bron wiki

De novelle staat op de website van de Nederlandse Bibliotheek.


zaterdag 4 november 2023

Snorfiets & Rondehoep


Snorfiets


Soms zie je langs de kant van de weg een bordje staan dat het fietspad verboden is voor snorfietsen. Mij duizelt het een beetje rond die nieuwe tweewielers.*
Wat is het verschil tussen een snorfiets en een elekdtrische fiets of fat bike?
Hier een overzichtje uit de Limburger. Dat je op een elektrische fiets en speed pedelec moet meetrappen laat het plaatje zien. (Deze beschrijving door de overheid is ook best helder.)

* bakfietsen houd ik hier buiten. Je hebt verschillende snelheden, gewichten en ik kwam zelfs het verschil tussen twee wielenvoor of achter tegen (op dit gebied is wel beweging). En de steps en aanverwanten zijn ook een verhaal apart: Men blijft nog wel even bezig met wetgeving lijkt me, want er komt steeds weer iets nieuws.
Je wordt nu al regelmatig ingehaald door een step en daarvoor staan de regels nog in de babyschoentjes. "Een elektrische step (e-step), die rijdt op oplaadbare batterijen, wordt gezien als bromfiets. De maximumsnelheid is 25 kilometer per uur. Op dit moment zijn er geen goedgekeurde elektrische steps," aldus oom agent. Maar het is maar wat je als step ziet. Het lijkt me verouderde informatie. Ze vallen onder de bijzondere bromfiets regels en daar staan ook de toegestane types, waaronder elektrische steps.

Rondehoep

Het was lang geleden, een rondje Rondehoep, die mooie lege polder tussen Waver, Amstel en Bullewijk. Er werd wel aan de weg gewerkt; een stuk was onverhard en eigenlijk niet om in te rijden (maar 't ging prima, even aan de kant voor de trekker en graafmachine).

Het Parool had er een stukkie over: (de werkzaamheden gaan nog drie jaar duren) Auto's mogen nog wel over de puinbaan (waarover ik gisteren ging, al zou ik het niet zo noemen; er zijn het land fietsroutes die veel slechter zijn) rijden (hoewel veel verhard wordt, minder vermoeiend en/of gevaarlijk voor de niet zo stuurvaste fietser).