Holland

Rodaan Al Galidi schreef met Holland een zoektocht. Zoals de schrijver het formuleert:“Holland is de hoofdpersoon van deze roman. Dit boek is mijn reis tussen de Nederlanders en in de Nederlanders. In hun hart, in hun geest, in hun hoofd. En als dat het niet is, dan is het mijn vergissing, waarvan ik dacht dat het mijn reis was.” Holland gaat over Nederland en over hoe moeilijk het is alle eigenaardigheden van de inwoners te begrijpen, zeker als je in een andere wereld bent opgegroeid, en ook als je over goede voelhorens beschikt. Maar het onderzoek is gelukt.

Scheldwoord
Een hoofdstuk begint met de zin: “Aanpassen aan een cultuur is makkelijker, als die cultuur niet blaft.” Bij dat blaffen draait het vooral om het officiële Nederland met instituties vol knellende regels, stroperigheid, bureaucratie, beperkingen en waar uit de behandeling door veel beambten duidelijk wordt dat je niet voor vol wordt aangezien. IND lijkt in deze roman geen afkorting voor Immigratie- en Naturalisatiedienst, maar een scheldwoord.

Nederlanders
Er zijn ook de Nederlanders buiten het apparaat. Ook niet altijd makkelijk. Ze leren je van alles, ook hoe je door weg te kijken geen contact kan maken. Doorgaans vallen ze in dit boek erg mee. Vriendelijk en behulpzaam of juist het tegenovergestelde, het is niet gebonden aan afkomst. Al kan je in de asociale wijk beter terecht zonder jezelf te verliezen dan op de goudkust of woonachtig in het nette gezinswijkje. Maar je hebt inhalige mensen die eerder vluchteling waren en je hebt witte VVD-meisjes van rijke ouders, die uiteindelijk de naarste niet blijken. Simpele schema's worden door Al Galidi afgebroken.

Er zijn kleine opmerkingen, met een wereld erachter, zoals 'wij hier in Nederland doen het zus of zo'. Het mooist is het als Semmier Karim het denigrerende niet hoort, niet wil horen, en doet alsof zijn neus bloed. Dat geeft humor aan de venijnigheid, maar pijnlijk blijft het. Anderzijds is er een fijn klooster – ook toegankelijk voor een atheïst – en hulp vinden in Nederland lijkt bijna vanzelf te gaan. Nou ja vanzelf, veel van de voormalige collega vluchtelingen zijn niet bereikbaar voor hulp als de hoofdpersoon na ruim negen jaar de wereld weer in mag. Eentje staat wel klaar. Die heeft onderdak gevonden bij de familie Van der Weerde in een klein dorp. Hij leeft er zijn eigen leven en heeft wel plaats. Hij wijdt Semmier vervolgens in in de Hollandse mores volgens Calvijn. Steeds weer zijn mensen behulpzaam.

Stinkende tijd
Het AZC heeft hem begraven in de stinkende tijd als levend lijk, langdurig gewurgd, en dat negen jaar, negen maanden, een week en drie dagen lang. Schrijver Al Galidi heeft zelf negen jaar in een AZC doorgebracht. Net als zijn personage Semmier is hij van opleiding civiel ingenieur. Hij leerde Nederlands door te schrijven en te dichten. Hij schreef verschillende boeken, waarvan er een vertaald werd in het Engels. “Essential reading” aldus een recensie in The Guardian. Twee dichtbundels werden genomineerd voor de VSB-literatuurprijs. Hij won een literatuurprijs van de Europese Unie. Maar zakte kort daarop voor het inburgeringsexamen. Het absurde van zo'n examen komt in dit boek kort terug. Zijn werk en leven zijn beide een appel op een menselijker vluchtelingenbeleid, sterker nog op menselijkheid in het algemeen. Het op en neer schrijven in de roman tussen vooral Nederland en het land van herkomst, Irak, geeft hier extra betekenis aan. In een bespreking lees ik dat het goed zou zijn als het boek de leeslijsten en/of lesmethodes op de middelbare scholen zou bereiken. Inderdaad als je de noodzaak en ernst van goed vluchtelingenbeleid door dit opgewekte en indringend geschreven werk nog niet snapt, dan moet je eens een dagje gaan nadenken over jezelf. Niet dat je perse aan een psychische kwaal lijdt, maar er kan wel wat anders, ergens iets verbeteren. “Rodaan en zijn alter ego Semmier kennen ons inmiddels beter dan wij onszelf kennen,” voegt de schrijver van die bespreking hier nog aan toe.

Onderzoek
Maar goed het is toch vooral een onderzoek naar de Hollander. Wat doet die anders? Volgens Semmier diagnosticeren Nederlanders bij vluchtelingen die een ellendig verhaal vertellen – zoals bij een in de rivier verdronken vriendje – al snel de aanwezigheid van een trauma, terwijl het voor hen deel van het leven thuis geweest is. Een broer van Semmier werd omgebracht door IS. De soldaten waren een donkere wolk als ze naar het dorp kwamen. Als “je na je studie niet vluchtte, ging je het leger in” met een grote kans op sneuvelen. Zo'n leven. Daarbij: Godsdienst was in Irak bloedige strijd. Reden genoeg inderdaad om getraumatiseerd te worden, maar dat is geen wetmatigheid, vluchten eruit – als dat kan – leidt tot meer mogelijkheden.

Maar de ellende is in Nederland niet perse over. Een moeder wil haar dochters geen vrijheid geven, omdat ze bang is dat haar broer die in Duitsland woont overkomt en een einde zal maken aan het leven zonder hoofddoek. In Nederland kan een vrouw gaan zitten bakken in de tuin, terwijl iets verderop mannen werken. Een verhollandste Iraakse vluchteling vindt niettemin dat vrouwen zich moeten bedekken om zichzelf te beschermen. Maar deze Irakees is een stereotype, waaraan zelfs zijn zoon (de echtgenoot van de zonnende vrouw) al niet meer voldoet.

Bespreking
Geen idee hoe ik dit boek moet bespreken. Het is helder geschreven en aangenaam om te lezen (al gaat het leven in het studenten huis na enige tijd vervelen, maar dan dwingt een bezoeker Semmier al weer tot verhuizen). Vanuit dat huis maakten we wel een uitstapje naar de overburen met een schuur vol handige spullen en een huiskamer vol koude kilte. Hier komt een door het hele boek aanwezige hang naar fotoboeken om de hoek kijken. Wie toverde bij wie de lach van het gezicht; fotoboeken verraden meer dan je vermoedt, ze geven veel informatie over waarom het heden is zoals het is. Wie lachte op oude foto's wel en deed dat steeds minder? Bij Van der Weerde ziet Semmier dat de dochter waar hij meteen verliefd op werd iedere generatie in de familiefotoboeken opnieuw voor hem staat. Hoe is het om te schuiven met de foto's zodat overleden mensen de eeuwige vastgelegde seconde glimlach aan een ander geven (en daarmee het leven) en zo de omgeving mooier maken? Het onderzoek naar de Nederlander gaat ook via die weggegooide of bij de Kringloop belandde boeken de diepte in. Lekker ouderwets in tijden van Facebook en genealogie-sites. Maar zelfs een hondenriem en balletje werken ook heel aardig in de zoektocht.
Maar een bespreking? Zelf ben ik boek het gaan lezen door deze tekst en ik heb er geen moment spijt van gehad. Dat is eigenlijk wat ik met mijn woorden wil zeggen: lees het ook. Als dit overtuigender is: het boek is ook door anderen veel lof toegezwaaid.

Pont
Al eerder las ik werk van Rodaan Al Galidi, maar het meest bleef me bij zijn optreden in de film 'Water wieg me' (vanaf 4:18 en 43:38) met de Nederlandstalige literair georiënteerde punkfanfareband De Kift.

De schrijver zit bij een pontje in Zwolle en heeft een vriendelijke uitstraling. Hij leverde voor de film een gedicht over de overeenkomsten tussen een fles trillende vla in de koelkast en een vluchteling in de krochten van de IND (zie illustratie voor de tekst en besluister onderstaande youtube voor de muziek). Bij het lezen over de wereld van Semmier zie ik steeds zijn gezicht voor me. Maar dit boek gaat niet over de schrijver zelf. Het gaat over een fictieve persoon met een verblijfsstatus die door de lange peridode in het AZC van huis en haard is losgeslagen en nergens lang kan blijven. Maar er zijn ook opmerkingen in de film die in het boek te lezen zijn. Beide werden dan ook niet lang na elkaar gemaakt. En de beelden laten ook Nederlanders (zowel pontjesbaas als band) en een Iraki zien die niet voldoen aan de standaard burger. Holland is dan ook een blik van de buitenstaander in twee opzichten. Semmier komt erachter dat hij geen Nederlandse burger wil worden. Het grapje is misschien flauw, maar zegt wel veel: Het kalf gaat de McDonald binnen om er als burger uit te komen. Semmier gaat als asielzoeker de inburgeringscursus in om er als asielzoeker uit te komen. Hij leert zichzelf op de Inburgeringscursus juist hoe hij zoveel mogelijk afstand van de Nederlandse burger kan houden. Hij wilde geen kanari zijn die papegaait wordt, en ook geen papegaai die als kip de gevraagde eieren kan leggen.

Tekst gaat door onder clip!

Koplanowich
Als een van zijn oude AZC-contacten afscheid van hem komt nemen draagt Semmier twee regels uit een langer gedicht voor:

Ieder mens zou een rivier moeten zijn, komen

zonder verlangen te blijven, gaan zonder heimwee

Het is van Rutger Koplanowich, de Joegoslaaf, dus uit het land dat niet eens meer bestaat (zie voor het hele gedicht 'Onder het vee' hier). De woorden hadden ook als motto voor in het boek kunnen staan. Maar daar staat al een korte tekst van Rutger Kopland over liefde en ruimte. Uiteindelijk passen de woorden van Koplanowich bij de laatste zin van de roman: “De wereld is dragelijk als hij onder je schoenen is, en niet in je hoofd,” en geven hieraan meer betenis.

Holland lijkt soms ook te gaan over de aanwezigheid van afwezigen: zoals de vertrokken liefde die er nog altijd is; de bewoonster van huis dat onderverhuurd wordt (ze leeft bij haar man); de overleden Irakees die nog leeft voor de Nederlandse instanties, zodat anderen in zijn flat kunnen wonen; en de hond die er niet is, maar die zelfs mooi gevonden wordt door passanten. Ook de altijd mee reizende fotoboeken spelen met deze aan- en afwezigheid.

De gelaagde oorlog in Oekraïne en de botsing van grootmachten

De gelaagde oorlog in Oekraïne en de botsing van grootmachten door Guido van Leemput beschrijft de oorlog in Oekraïne als een waarin zeven verschillende oorlogen samenkomen, van een burgeroorlog in Oekraine, de imperialistische inval van Rusland, tot de oorlog in Syrië. Deze laatste noemt de schrijver een zijtoneel van de oorlog in Oekraine zelf. Dit ontvlechten van verschillende strijdtonelen is noodzakelijk om de oorlog te begrijpen en te zoeken naar een einde ervan, dus naar een eveneens gelaagde oplossing. De publicatie bestrijkt de periode tot en met maart 2023.

Dit boek – in reader vorm – is niet uitgegeven om uitsluitend kennis over het conflict te geven. Het is geschreven om te zoeken naar hoe om te gaan met de “clash of imperialisms in tijden van klimaatverandering” en op te komen voor vrede, ontwikkeling en internationale solidariteit. Want de schrijver ziet een nog veel groter zijtoneel bij deze oorlog, daar waar miljarden mensen leven die worden getroffen door de oorlog in Oost-Europa. De eerste slachtoffers zijn vanzelfsprekend de mensen in Oekraïne, maar daarbij blijft het niet, want het is een internationaal conflict met internationale gevolgen zoals honger, hoge energieprijzen en schaarste. Internationaal is de oorlog ook door de betrokkenheid van andere landen, bijvoorbeeld door militaire hulp, zoals wapenleveranties.*

Vredespolitiek
We zien dat het conflict in de breedte (een steeds groter deel van de wereld raakt betrokken) en diepte (steeds ernstiger vormen van geweld) escaleert. De gevolgen worden kortom steeds omvangrijker en het is zaak de oorlog te stoppen om erger te voorkomen.

Zo'n onafhankelijke vredespolitiek is noodzakelijk. Er is het gevaar van een nucleaire escalatie en door de klimaatcrisis kan de planeet zich geen oorlog veroorloven, zo haalt de schrijver het uit Vlaanderen afkomstige boek Oorlogskoorts aan, maar er is een veelheid aan bronnen die hier op wijst. CNN stelt ronduit dat de oorlog de klimaataanpak schaadt. Om hier weerwerk te leveren is een wereldwijde vredesbeweging nodig die over grootmacht-tegenstellingen heen zou stappen, aldus Van Leemput. Hij gebruikt in dit deel van zijn betoog de woorden van Edward Thompsom die meer dan 40 jaar jaar geleden eenzelfde stellingname betrok met betrekking tot de atoombewapening, waardoor de gevolgen van de machtspolitieke koers boven de imperialistische tegenstellingen uitgegroeide. Er is een wereldwijd algemeen belang die koers te stoppen, zo stelde Thompson in 1980 in Notes on extremism. Ook door de klimaatcrisis botsen de belangen van Staten steeds meer met de belangen en veiligheid van burgers wereldwijd. Bovendien komen beide ontwikkelingen nu samen.

Bevrijdingsoorlog
Daarna krijg de linkse Oekraïense socioloog Volodymyr Isjtsjenko het woord. Deze pleit voor een Oekraïens verzet dat niet slechts nationalistische en identiteitsuitgangspunten hanteert, maar een linkse of socialistische sociaaleconomische politiek voorstaat. Anti-Ruslandpropaganda en anticommunistische identiteitspolitiek maakt het alleen maar moeilijker om een universeel perspectief voor Oekraïne te schetsen. Het zou zijn bevrijdingsoorlog moeten koppelen aan een antikapitalisme. Want in het Zuiden zijn na de oorlog in vooral Irak nogal wat landen die niet staan te springen om samen met de Westerse wereld op te trekken. Met een dergelijke aanpak zou Oekraïne het zich van oorlog kerende of afwachtende Zuiden juist kunnen inspireren. (Het arme Oekraïne zelf wordt wel geschetst als het meest noordelijke land van het mondiale zuiden.)
   Het boek biedt met het opvoeren van deze linkse denkers visies die je elders niet snel treft. Het begrip gelaagde oorlog kwam overigens van Susan Watkins die dit een jaar geleden formuleerde en vijf verschillende oorlogen zag.

Vragen en onderhandelingen
De auteur beschrijft ook de aanloop naar de oorlog. Wat gebeurde met het Minsk II akkoord? Wat beweerde Poetin in juli 2022? Wat was de positie van Russische en Oekraïense oligarchen? Hoe bereid was de NAVO Oekraïne binnen te halen en waarom? Wat zijn de oorlogsdoelen van Rusland en de NAVO? Waarom wordt het westerse imperialisme waar Kiev van afhankelijk is door linkse organsiaties als Sotsialny Roech niet geproblematiseerd? En meer vragen en ook de uitwerkingen daarvan. Dat het einde van de aanval op Kiev kwam door Oekraïens verzet op de route en tegen het innemen van de luchthaven wist ik nog. Dat er sprake was van onderhandelingen met Turkije waarin terugtrekken van de Russische troepen bij Kiev deel was, was ik vergeten. De schrijver staat ook uitgebreid stil bij de onderhandelingen tussen Poetin en Zelensky in februari 2022. De ex-premier van Israël, Naftali Bennett beoordeelt het als een fout dat het Westen deze onderhandelingen afraadde. Rusland zou zich terugtrekken en Oekraïne zou een neutrale positie innemen (p. 52). Het kwam er niet van.

Een overzichtelijk boek als dit brengt veel van de verwikkelingen terug.

Sancties
De schrijver staat ook stil bij sancties: “Een serieuze linkse buitenlandse politiek die de problemen van oorlog en ongelijkheid in de eenentwintigste eeuw verwerpt, moet dit gedateerde instrument verwerpen en eraan voorbijgaan. Mulder wijst erop dat Rusland al sinds 2014 onder sancties leeft, zonder politiek resultaat,” zo citeert hij Nicolas Mulder, de auteur van The Economic Weapon: The Rise of Sanctions as a Tool of ModernWar. Ze werken niet en ze treffen de verkeerde personen. De sancties jagen de bevolking in het gesanctioneerde land vervolgens wel in armen van het regime dat erdoor verzwakt moet worden. Geen succesnummer dus. Het begrip sanctie is wel een containerbegrip, lijkt mij. Je kan van alles sanctioneren. Je hebt echter items die de bevolking treffen als ze gestopt worden, maar bijvoorbeeld ook sancties op strategische goederen voor militair gebruik die ik niet onder de afwijzing van Mulder zou willen laten vallen.

Het Westen is het grotendeels eens, maar in het mondiale zuiden wordt het Westen juist gewantrouwd, ook niet optimaal in een sanctiebeleid; de sluiproutes liggen voor het grijpen. Een sanctiebeleid komt er bij voorbaat met steun van de bevolking van het getroffen land, maar komt altijd als maatwerk (sommige strategische goederen kunnen een belangrijke civiele functie hebben. Velen zullen zich de stop op coiffeuses** naar Irak nog herinneren, met vreselijke effect). De verhoging van de olieprijzen zijn ook een gevolg van het sanctiebeleid en wie er geen last van heeft is juist de Russische kliek. De prijzen zijn omhoog gegaan en er zijn nieuwe afnemers voor de olie gekomen. Wederom het is geen succesvol beleid of sterker nog, zelfs onproductief. Berichten dat het militaire sanctiebeleid niet werkt duiken even vaak op als voorbeelden van dat het wel zou werken.

Kernwapens
Het verbaast allerminst dat de schrijver met bijna een halve eeuw staat van dienst in vredesbeweging en linkse politiek ook de kernwapens en bewapeningsakkoorden opvoert. De gouden eeuw van wapencontrole wordt steeds verder verlaten, signaleert hij onderbouwd met een lijst met welk verdrag wanneer. Dit terwijl we tot vandaag de positieve resultaten ervan nog kunnen zien, maar die verdampen wel. De doomsday clock van de Atomic Scientists staat nu op 90 seconden voor twaalf. Dichter bij een nucleaire catastrofe zijn we nog niet geweest, aldus deze vermaarde atoomdeskundigen. De schrijver pleit dan ook voor het verwijderen van alle kernwapens in Europa. Dat zou tevens een opmaat voor onderhandelen over een oplossing voor Oekraïne kunnen zijn.

Helder overzicht
De gelaagde maatregelen tegen de oorlog aan het slot van het boek hebben als eerste stap een staakt-het-vuren. De schrijver herhaalt nog maar eens: dat is geen capitulatie, maar een begin om te kunnen onderhandelen. Maar hij komt ook met een achttal voorstellen om de veiligheid in de wereld te vergroten van politiek om atoomcatastrofes te voorkomen, via voedsel en energiebeleid, erkenning van de G20, naar het versterken van de ontwapeningsgedachte. Het draait hier duidelijk om een mondiaal vredesperspectief.

Het boek is informatief, zakelijk en beknopt. Het is overzichtelijke qua indeling en vormgeving met kaarten en met een duidelijke tijdlijn. Het is jammer dat er niet net wat meer tijd was voor redactie, waardoor typefouten zouden zijn verwijderd. De gelaagde oorlog lijkt geschreven alsof de schrijver voor hemzelf zaken op een rij zet met een ook voor derden mooi resultaat. Of je het eens bent met Van Leemput of niet, alle lezers kunnen hun voordeel doen met het heldere overzicht dat hij biedt. In deze korte bespreking is er slechts hier en daar wat uit de publicatie aangestipt. De hele uitgave is in pdf vorm op het internet te vinden of te koop voor € 20,- (inclusief verzending € 25,-) bij de uitgeverij SOC21.

Noten:

* Deze leveranties zouden botsen met het wapenexportbeleid. Dat is echter niet coûte que coûte tegen het leveren van wapens aan conflictgebieden, zoals de schrijver beweert. Het is bijvoorbeeld binnen de EU minder uitgesproken: “De lidstaten weigeren een uitvoervergunning voor militaire goederen of technologie waardoor gewapende conflicten worden uitgelokt of verlengd dan wel bestaande spanningen of conflicten in het land van eindbestemming worden verergerd.” Kortom een politieke afweging is nodig, en uitvluchten zijn mogelijk. Die multi-interpretabiliteit is ook juist waarom het zo is gesteld.

** Bedoeld voor steun aan zwak en kwetsbaar net begonnen menselijk leven, maar ook bruikbaar als broedkast voor biologische wapens. Veel technologie heeft zo'n civiele en militaire functie, dat heet dual-use of goederen voor tweeërlei gebruik.

De rustelozen

 De rustelozen door Olga Tokarczuk is een constellatieroman waarin afzonderlijke verhalen samenhangen als kleine en grote sterren aan de hemel. Een verband dat hier gaat over reizen en het conserveren van lichamen, van mummies tot moderne vormen ervan. Die twee komen zelfs samen in de reis van het hart van Chopin terug naar Polen onder de hoede van de zus van de componist. Lichamen spelen een hoofdrol. Dat loopt van tentoonstellingen van ontvelde wezens, euthanasie op een onttakelt lijf tot aan het gat in de sok waardoor het fysieke lichaam van een medepassagier een knipoog kon geven.

Er zijn passages over bewaarde lichamen of delen daarvan die afstotelijk zijn. Er zijn er ook die het mooie van de preparaten laten zien, zoals hier: “Ze zag zenuwworteltjes en zaadleiders die op vreemde planten leken, waarover de tuinman de greep had verloren: bollen, orchideeën, weefsels van kant en ajour, bezenuwingsnetwerkjes, stampers en meeldraden,” et cetera. Deze beschrijving geïnspireerd door een recente tentoonstelling van anatomische preparaten in Amsterdam (het zal een verwijzing naar Bodyworlds zijn) maakt het voorstelbaar dat dit intrigerend is en vol schoonheid kan zijn. Een door vermoeidheid benevelde geest helpt daar wel bij, bedenkt de vertelster zich. Bij het weer landen komt voor die geboeidheid angst terug.

Stofwolken
In het begin van de roman citeert de schrijfster Emil Cioran, een Roemeens schrijver en filosoof: “In plaats van op de gezichten van de voorbijgangers te letten, keek ik naar hun voeten en al die rusteloze mensen herleidde ik tot haastige stappen, alleen waarheen? En het leek me evident dat onze missie berustte op het opwerpen van stof in de zoektocht naar een dwaas geheim.” Niet alleen komen de rustelozen uit de titel hier al naar voren stappen, letterlijk zelfs, je zou in het citaat ook een leidraad voor het hele boek kunnen zien.

Fragmenten
De roman is opgebouwd uit een grote hoeveelheid fragmenten die los van elkaar lijken te staan, of dat misschien zelfs doen, maar toch het verhaal over de reis door het opgeworpen stof in tijd en ruimte steeds hechter samensmeden én tevens ontrafelen. Door die fragmentarische opzet leest het boek niet gemakkelijk; steeds weer moet een nieuw stuk tekst worden gepuzzeld aan wat er tot dan toe is. Soms zijn de flarden kort, als een gedachte tijdens het reizen. Een voorbeeld hiervan is het medeleven met de mensen die Engelstalig zijn en zich nooit eens kunnen verstoppen in een taal die de anderen niet spreken. 

De korte fragmenten – soms nog geen halve pagina lang – geven dikwijls een interessant idee, zoals een stukje over nieuw leven dat vanbinnen leeg is en fragiel lijkt, maar duurzaam is, rondwappert, of zich dan weer vast haakt aan de takken van struiken. Het nieuwe leven is zijn verovering van de wereld, van de kustlijn tot de Himalaya, begonnen in steden en op vuilnisbelten. “Hun vluchtige lichamen zullen over ongeveer driehonderd jaar afgebroken zijn.” Weer dat lichaam. Nu van plastic. Waar puzzel ik dat kunstmatige en schadelijke materiaal in het grote geheel.

Sommige delen zijn opgesplitst in verschillende stukken en komen terug. Een dochter schrijft brieven aan de Franz I, keizer van Oostenrijk, om haar opgezette vader terug te krijgen, zodat hij een respectvol einde kan krijgen en niet meer als curiositeit volgepropt met stro tentoongesteld zal worden. Er komt geen antwoord op. Ze vraagt zich af of witte mensen dit lot ook zouden ondergaan. Volstaat een ander innerlijk of uiterlijk om algemene wetten en gebruiken niet op die anderen toe te passen? Het is niet de enige verwijzing naar racisme in het boek.

De langere teksten zijn rustgevend; ze volgen een poosje dezelfde mensen, niet eens alleen hun voeten maar zelfs hun doen en denken. Het duurde tot het einde van het boek voordat bij mij duidelijkheid ontstond over welk toch niet zo dwaas geheim het boek nu eigenlijk ging. Dat anderen een idee hebben dat verschilt zou me niet verbazen. Sterker nog bij het zoeken naar de betekenis van het begrip constellatieroman stuitte ik vooral op dit boek van Tokarczuk en zag vluchtig andere invullingen van waarover het zou gaan en vond al even vluchtig dat het bijvoorbeeld niet over migratie gaat, zoals iemand meende, hoewel misschien een klein beetje wel.

Kruisvaarders
Het gaat wel over reizen en over beweging, maar over over allerlei soorten beweging. Terug naar het land van je jeugd; vanuit een warm huis naar een leven op straat; het zoeken naar hen die verdwenen zijn en nog veel meer. We vluchten met de sultan uit zijn harem de woestijn in als de woeste troepen uit het noordwesten zijn kleine land binnenvallen. Die troepen zelf komen uit het Noordwesten, daar waar ik nu eeuwen later woon als hun afstammeling. Niet dat ik verantwoordelijk ben, maar negeren moet ik de aanklacht toch ook niet: “Blijkbaar hebben ze de wereld de heilige oorlog verklaard en willen ze ons onderwerpen. (…) Tegen hen is niets en niemand opgewassen: ze zijn onverzadigbaar en tot alles in staat. Ze plunderen onze huizen, ze verkrachten onze vrouwen, steken de woningen in brand en onteren de moskeeën. Ze schenden alle bepalingen en overeenkomsten, ze zijn standvastig en hebzuchtig.” Alleen standvastig klinkt hier positief, al wordt hier mogelijk eerder gedoeld op star.

Adriaen Backer (1635/’36-1684). De anatomische les
van Dr. Frederik Ruysch, 1670. Olieverf op doek,
  168 x 244 cm, Amsterdam Museum. Bron

---

De Waag
We gaan ook in 17^e eeuws Vlaanderen en Holland op pad met Philip Verheyen, de man met het houten been, de man van de fantoompijn, en de man die met zijn gedetailleerde studies van menselijk weefsel een enorme bijdrage leverde aan het begrijpen van dat lichaam. Hij zag ook dat de voet en kuit met elkaar verbonden zijn door een pees. Achilles werd zijn naam. Iemand moet dat bedacht hebben. Hij dus, leer ik door een Poolse schrijfster. Met Phlip belanden we op een beurtschip, maar ook in de Waag van Amsterdam voor een anatomische les door professor Ruysch. Naast een les was het vooral ook een voorstelling voor genodigden uit binnen- en buitenland. Ruysch was niet alleen goed met het mes, maar ook commercieel ontwikkeld en een pionier op het gebied van conservering van lichamen, een thema dat in de roman dus herhaaldelijk besproken wordt.

Geraaskal
We ontmoeten de man die denkt dat zijn huis een heel goed op hem toegesneden hotel is, waar hij wel alles zelf moet doen. Hotels daar komen we als lezer in deze roman vaker of we logeren bij iemand thuis. En op vliegvelden vanzelfsprekend. Op een van die vliegvelden krijgen we zelfs les in reispsychologie. De cursus door een jonge vlotte vrouw in legerbroek begint met het uitleggen dat ons ruimtelijk gevoel vloeit doordat we ons kunnen bewegen. Het besef van tijd komt doordat we als wezens verschillende stadia doorlopen. Tijd is niets anders dan het verloop van die veranderingen. Goed tot daar nog een uitwerking van het tijd en ruimte aspect van de roman, maar wat te doen met topografische reispsychoanalyse, waarin de cursisten les krijgen. Het is het zoeken naar de betekenissen van plaatsen om de reis te duiden. Tja vliegtuigen zijn de plek om bruinverbrande dronkenmannen te ontmoeten en vliegvelden de onpersoonlijke plekken voor geraaskal. Als het maar handel oplevert, zelfs voor de reispsycholoog in het hoekje bij de koffiemachine op het vliegveld. Het is een gedachte te mooi om te laten liggen voor een schrijver en om in een paar pagina's nog wat aan te dikken.

Bewegen
We komen veel lichamen tegen, als een stroom door het boek. Waarom blijft het ene je bij en het andere niet? Herinnerd worden zij die zich tegen de stroom in bewegen, staat in een wat langer verhaal. Juist dat kan aantrekkelijk zijn. Alleen als je beweegt kun je ontsnappen. Daarom: beweeg, is de opdracht van een zwerfster, want wat verstijft, is krachteloos en als je stilstaat zul je in een marionet veranderen, in een nietszeggend wezen dat stinkt naar uitlaatgassen en vuilnisbelten. Met deze woorden wordt alweer afstand genomen van de geprepareerde lijven in collecties en tentoonstellingen.

Indruk
Olga Tokarczuk kende ik van twee andere boeken die veel indruk op me maakten, de Jacobsboeken en Jaag je ploeg over de botten van de doden. Beide zijn ze verhalender, en ze hebben beiden sporen in mijn beeld van de wereld achter gelaten. Dit boek is anders. Zelfs anders dan andere boeken. Voor wie eens niet op routine de volgende roman weg wil kauwen, maar zich wil vastbijten in een doorwrocht literair onderzoek naar platheid, reizen, het lichaam en lichaamsdelen, zelfs als ze er niet meer zijn in de vorm van fantoom pijn. Tokarczuk graaft zich door het onderwerp. Je bent in goed gezelschap: zelfs de Goden reizen tegenwoordig mee in het lichaam van het grote ego, ergens tussen de hypofyse, de hersenstam, de pijnappelklier en het centrum van Broca of andere stille uithoeken van het menselijk lichaam. Er zijn zoveel vragen, visies, gedachten en losse brokken in De rustelozen dat het een boek is dat niet makkelijk in een keer wordt verteerd. Niet erg; dan lees je nog eens over de vader en echtgenoot die zijn kind en vrouw op een uiterst overzichtelijk eiland kwijt raakt ... en al die andere stukken tekst.

Sensatie
Zoals in de meeste romans geschreven door een kundig schrijfster, bevat ook deze veel mooie observaties en zinnen die zelfs los van de rest overeind blijven. Hoe de sensatiezucht van de pers te beschrijven? “De politie wachtte om de plek schoon te maken, omdat een journalist van een belangrijke tv-zender zou komen om verslag uit te brengen. Blijkbaar was het hem vooral om de bloedvlekken te doen. Blijkbaar was hij al onderweg.” De aanslag wordt los van context en met ach en wee beelden opgedist aan de huiverende kijker, zo vertelt dit nog geen halve pagina lange fragment getiteld 'Vertegenwoordigers van de media'.

Opsmuk
De roman is geïllustreerd met wonderlijke – en juist daardoor passende – kaarten en ook de poëtische tekst verwondert vanaf pagina één meteen. Ergens aan het eind van het boek bedenkt een vrouw dat er handboeken, encyclopedieën, zijn die alles pienter met elkaar verbinden, “in de overtuiging dat dat allemaal samen iets betekent, hoewel we niet weten wat.” Is dat ook wat deze roman doet? Verbanden smeden? Het lijkt er eerder op alsof delen van de roman als schillen worden afgepeld, op de grond vallen, en er een kern overblijft. Weg met de opsmuk. Dat lijkt het thema. Je zou zelfs kunnen denken dat technieken om het lijf te bewaren het gevaar in zich dragen dat dit het origineel in een kunstmatige kopie dreigt te veranderen, zo wordt gesteld. Zelfs in overdrachtelijke zin dreigt dit gevaar, daar waar we vertellen over reizen en in geuren en kleuren, de armoede op Cuba, de schattige hongerige kinderen of de in lompen gehulde boeddhistische non schilderen. De mooie man, met een hoofd vol prachtige Griekse verhalen, is bijna versleten en sterft door een banaal ongeluk en wordt dan verbrand, gecremeerd. De herinneringen blijven over. Misschien niet eens voor lang. Het is niet anders. Dat is wat onder het stof ligt.

De zwavelgele hemel

 

De zwavelgele hemel door Kjell Westö* begint weinig belovend: "Ik las en ik schreef - daar bestond mijn leven uit - maar toch wist ik te weinig en had amper iets te zeggen. In wezen wist ik niet eens wie ik zelf was, ik wist niet eens of wat ik me herinnerde mijn echte herinneringen waren." Nog bijna vijfhonderd pagina's te gaan met tekst over een hol vat?

Het is het verhaal van een man op leeftijd, de verteller, die terugblikt naar het leven vanaf zijn jeugd tot dat van ruim veertig jaar later. Het omzien begint in 2016 als zijn jeugdvriend Alex wordt neergestoken en Sandrine de dochter van diens zus en de voormalige liefde van de verteller verdwijnt. De korte proloog (negen bladzijden) geeft deze informatie en nog wat meer al weg. Het is dus nauwelijks verklapperij door mij.

Het boek is verdeeld in delen waar verschillende personen een rol spelen. Die vorm geeft de schrijver veel mogelijkheden zijn verhaal op te bouwen en stukjes van verwikkelingen, vriendschappelijke en liefdesrelaties te geven om daaromheen te beschrijven hoe het zo gekomen is.

Alex is de jongen die de 'vriend' van de hoofdpersoon werd en hem uit zijn eenzaamheid haalde. Die twee in de lucht hangende kommaatjes om het woord vriend blijven het hele boek opduiken om weer te verdwijnen en vervolgens toch weer te verschijnen. De vriendschap is allerminst een zwart-wit succesverhaal, maar ook geen totaal falen. Ze legt wel de basis voor de rest van het leven van de verteller.

Als de hoofdpersoon De dromer van het Smedsplan heeft geschreven dan is het commentaar van Alex (inmiddels een succesvol zakenman) dat de tekst aantoont dat hij gevoel voor mensen heeft, maar niet voor economie. De schrijver ervan zelf zal het eerste deel van de opmerking niet onderstrepen. Hij heeft moeilijke zaken laten liggen, de pijnlijke en intieme inkijkjes, en verdraaide het verhaal naar wat prettig was. Dit met veel succes. Hij zou echter nog dertig jaar aan een boek werken om het inhoudelijk beter te doen. De kijk op mensen is wél duidelijk aanwezig in De zwavelgele hemel zelf.

De evaluatie van het leven, biedt veel inzichten in mensen, nare taferelen die voor altijd op het netvlies staan, levenslessen, en pijnlijke fouten in de omgang met vrienden, familie en partners. Waar heeft hij steken laten vallen, hoe had het beter gekund en waar had hij bescherming moeten bieden tegen Alex, zijn vragen die voorbij komen. Dit reflecteren zorgt er onder meer voor dat het cliché van de onschuldige jeugd wordt bestreden. Niet voor iedereen is die jeugd zo'n blanco blad en als dat wel zo is kan het over een korte periode – door onwetendheid – gaan. Alleen al om de gevoelige vulling rond het verhaal, vond ik het boek prettig om te lezen.

De kritiek dat hij geen kijk heeft op economie komt van de met een gouden lepel in de mond geboren Alex die bovendien zelf alle middelen inzet om nog meer te verdienen. Mensen zijn daarbij instrumenten met enorme gevolgen. Opvallend is dat klassenverschillen een voorname rol spelen, zoals tussen de verteller en Alex, en dat in een Scandinavische omgeving. Scandinavië wordt toch vaak afgeschilderd als het toonbeeld van een egalitaire sociaal-democratische samenleving. Maar al op de middelbare school is duidelijk wie aan welke kant van de streep hoort, zelfs op de elite school waarop Alex en de verteller zitten is dat onderscheid zichtbaar. Tegenstellingen tussen meer en minder bedeelde lagen van de bevolking staan centraal.

Zelfs in een relatie tussen een rijk meisje en een jongen uit de kleine middenstand wordt het verschil duidelijk gemaakt als ze beiden een ander feest zijn geweest. De vrienden van het rijke meisje luisterden naar Pink Floyd, rookten hasj en lazen moeilijke boeken. Kortom de dwarse, maar wel hogere cultuur, voor hen van goede komaf. De vrienden van jongen uit de lagere middenklasse hadden zich klem gezopen en wat meisjes lieten hun borsten zien terwijl ze dansten en Lola zongen. Het platvloerse voor de lagere klassen. Kansen en mogelijkheden zijn oneerlijk verdeeld; dat wordt op veel manieren onderstreept.

Hoewel het 't meest voor de hand ligt om een lied van van de veel genoemde Georg Harrison te kiezen, neem ik toch liever iets van de Zweedse punkband Ebba Grön die ik niet ken. “Stella was weg van Joakim Thåström sinds hij bij Ebba Grön zong, ook midden onder haar verdriet had ze '800 grader' en 'Die Mauer' en andere oude nummers gedraaid (...)”  (p. 164-5).
Thåström zong daarna in Imperiet een band die verschillende keren in de roman opduikt.

---

Opvallend is dat de geschiedenis van Finland in de beide oorlogen zo'n grote rol speelt. Niet heel uitgesproken, maar met losse eindjes. Een vader met drankzucht door wat je PTTS zou kunnen noemen, een andere vader die sneuvelde maar bleef door de in de huiskamer opgehangen documenten over hem. De oorlog wordt zelfs een roman onderwerp voor de verteller annex schrijver. Wat ook steeds weer om de hoek komt kijken is de splitsing van Finland in Fins- en Zweedstaligen. Ook dit vooral met terloopse opmerkingen.

Er wordt wel gesteld dat de roman laat zien hoeveel harder de samenleving is geworden in de tweede helft van de vorige eeuw. Van de losse jaren zestig naar de tijd van rationalisatie en efficiëntie en winst maximisatie. Het woord neo-liberalisme wordt nergens gebruikt, maar daar draait het in het Finland van de zwavelgele hemel toch op uit om de economische dip van de jaren negentig weg te poetsen. Verschillende karakters in het boek gaan daar anders mee om. De koude zakelijkheid blijkt ook tot fricties te leiden. Wel geeft de roman globaal de ontwikkelingen van de afgelopen halve eeuw weer, van de jaren met ruimte voor creativiteit naar de jaren van ruitme voor zakelijk ondernemen, zelfs de punkperiode tusssenin krijgt nog wat ruimte (zie hierboven).

Maar de hardheid is er ook al eerder. Ze zit bijvoorbeeld ook al vrij extreem in de opa en overgrootvader van Alex. Maar ook in de vader van van Jan-Rogers, een jongen die alle andere kinderen in buurt haatten. Zijn vader “zoop om te ontkomen aan de visioenen van de oorlog en de angst voor de onberekenbare tocht van granaatsplinters door je lichaam.” De protagonist haalt zelf een toneelstuk uit 1949 van Willy Loman aan 'De dood van een handelsreiziger' dat schilderde de tragedie van een heel leven aan het kapitalisme wijden met financieel succes als enige maat van geluk. Het hardste lijkt juist in het verleden te liggen – al doen de opgevoerde Abu Ghraib misstanden, de schadelijke rol van sociale media en pers in conflicten, en de vluchtelingen tragedie een poging dit te veranderen – het is de onbarmhartige zakelijke koudheid die wel de boventoon gaat voeren.

Het holle vat van de eerste pagina had gelukkig over uiteenlopende zaken, na een leven vol hotsen en butsen, wel het een en ander te melden.

Noot:
* Eerder las ik de De Woensdagclub van Westö, een intrigerend boek dat dieper op de Finse geschiedenis en onderlinge strijd ingaat.