vrijdag 14 maart 2025

mooi kado

mooi kado* is het boekenweekgeschenk voor 1979 en geschreven door Simon Carmiggelt. Het is rijkelijk geïllustreerd met tekeningen van Peter van Straaten. Er zijn 22 teksten en 27 tekeningen (van een vijfde bladzijde tot regelmatig een hele pagina groot).**

“Aleen het idealisme kan lammeren veranderen in tijgers,” met die zin begint het hoofdstuk over de bezoeken aan Adriaan Roland Host, de man die door de muze van de vrouwen vandaan is gehouden, maar in het huis waar hij zijn oude dag leeft de naam heeft altijd dronken te zijn. De zin is van de dichter uit Bergen, maar de stukjesschrijver onderstreept hem met de opmerking dat de juistheid van deze uitspraak elke dag door iedere krant wordt bewezen. Hoe die idealen te organiseren dat is nog steeds een voorname vraag, denk ik tijdens het lezen.

Uit het hoofdstuk Denkend aan Roland Holst haal ik ook de opmerking uit de mond poëet dat hij wel kan schrijven, maar niet spellen. Het deert hem niet. Er was een nauwgezette dame die een werkje van zijn hand corrigeerde en hij voelde zich wel bij deze hulpbehoevendheid. 'n Troost voor mij en alle andere slecht spellende mensen, die toch schrijven.

Gelijk gaan kijken.

Het hoofdstuk over Roland Host is al het derde. Het geschenk begint met een verhaal over de zoete smaak van het schrijverschap tegen het decor van een badhuis in Den Haag. Ook hier dwaal ik weer af en bedenk me dat ik eens naar het badhuis in de buurt hiernaast moet gaan kijken. Wat is daar van geworden? Het tweede hoofdstuk gaat over de betekenis die woorden kunnen krijgen door de ervaringen in je leven of meer specifiek door de opvoedende adviezen die je meekreeg. Er schiet me in deze context geen woord of frase te binnen.

Wel bedenk ik me eens te kijken naar de uitgever van dit geschenk. Dat is niet alleen het CPNB, maar ook Vereniging ter Bevordering van het Vlaamse Boekenwezen. Het is maar twee keer voorgekomen dat het geschenk door beide werd uitgegeven (ook in het jaar ervoor). Wel kwam de VBVB in 1988 met een Vlaams Boekenweekgeschenk, het door Monica van Paemel geschreven Deeerste steen. Ze verdrong daarmee Herman Brusselmans.***
     In 2024 werd het boekenweekgeschenk zelfs twistpunt in een
keiharde strijd tussen het VBVB en CPNB (maar ook binnen het boekenmetier van Vlaanderen zelf). Maar het omstreden schrijfsel van Marnix Peeters in dat jaar was dus niet om het eerste Vlaamse Boekenweekgeschenk, zoals het journaille elkaar naschreef.

Terug naar de teksten van mooi kado. Terug naar alle kleine stukken en grote brokken informatie. Als Carmiggelt zegt dat hij nooit gestolen heeft, reageert zijn vrouw Tiny met een blik naar de boekenkast. Daarin staat het satirische Deutschland, Deutschland über alles, in 1929 geschreven door Kurt Tucholsky en John Heartfield. Het lag in de jaren 40-45 op een namaakbrandstapel met 'ontaarde literatuur' in een door een NSB'er gedreven boekhandel in Den Haag (Carmiggelt noemt niet de naam, er waren er verschillende). Soms is stelen niet verkeerd.

En soms is het niet verkeerd
out of the box te lezen. Tenminste zo zou je het pleidooi van Carmiggelt voor een duik in de poëzie van het bouwbestek toch wel kunnen opvatten. Hem valt bijvoorbeeld 'waalvorm in mortel' op. Mij het dichttimmeren van de afspraken, om onverlaten de kans te ontnemen de boel letterlijk te flessen. In het bestek moet staan dat de aannemer verplicht is een aansluiting aan de waterleiding aan te vragen bij het Gemeentelijk Waterleidingbedrijf. Niet dat er water aanwezig moet zijn, want dan kan de aannemer aldoor met een fles over het werk lopen en zeggen “Nou, hier is toch water?” Hij beschrijft een voorval, waaruit blijkt dat dit geen fantasie is. Hoe beschaafd is de mens, als je dit moet uitsluiten. Maar inderdaad ‘...de stijlen op de neuten met de stalen doken...’ die Carmiggelt er in tegenkomt, klinken inderdaad verrukkelijk.

Inmiddels ben ik ook de delen uit zijn brieven aan Gerard Reve gepasseerd, waarin hij de schrijver bejubelt, oppept en verhaalt van zijn bezoeken aan hem en bijvoorbeeld de mooie rouwplechtigheid rond de dood van Godfried Bomans ophaalt. En ik merk dat ik zoveel wil verwerken in deze bespreking dat hij veel te lang wordt. Op
wiki werd het geschenk kundig en bondig samengevat met de aandacht voor de drank, die inderdaad opvallend is:

“De bundel bevat herinneringen en overpeinzingen aan schrijvers als A. Roland Holst, Herman Heijermans en Willem Elsschot, een selectie uit Carmiggelts correspondentie met Gerard Reve en enige kronkelachtige verhalen. Verbindend element is de inname van alcohol. Reve nam in zijn roman De taal der liefde 39 van zijn brieven aan Simon Carmiggelt en zijn vrouw op, Carmiggelt biedt nu gedeelten van zijn tegencorrespondentie aan Reve.

De revue passeren verder Erich Kästner, Godfried Bomans, Koos Speenhoff, J. Slauerhoff en H. Marsman. Ook is een cursiefje gewijd aan kunstschilder Piet Mondriaan wegens de inrichting van zijn kamer in Parijs.”
De lezer die naar beknopte informatie over het geschenk zoekt kan nu stoppen met lezen en ik kan me plezieren in het noemen van kleine feitjes die gebruikt worden om grotere meningen te beschrijven, zoals over de pers. Zoals hierna gebeurd rond het werk van de Engelse schrijver Noel Coward. Deze werd aan het eind van zijn leven herondekt na een periode van verguizing door ‘de schrijflui’, zoals Multatuli ze noemde. Als Cowards ‘Hay Fever’ in Londen opnieuw wordt opgevoerd, vraagt een journalist hem of hij zelf niet vond dat zijn stuk verouderd was. Hij antwoordde:

“Dit blijspel zal even klassiek blijken te zijn als The School for Scandal en The Importance of being Earnest.’
    Waarop de schrijfman vroeg:
   ‘O. En zijn dat ook stukken van u?”

Domme vragen bestaan niet, maar domme kritiek wel als ze op gebrek aan kennis is gebaseerd.

Via een lezing voor dienstplichtigen, die verplicht werden te luisteren naar Carmiggelt, gaat het naar de zwaarmoedige volkszanger en dichter J.H. Speenhof. Elders (p. 29) staat de opmerking dat de Tsaar nog waardig op zijn troon had gezeten – zoals dat behoort – als Marx alleen zweetvoeten en geen maagzweer had gehad. Is dit ironie, een sneer naar het Marxisme, hang naar orde en traditie, 1905 vergeten of komt het voort uit de schrijfdrang van de Kronkelman? Bijna alsof het bewind van de Tsaar niet op een bredere afkeuring kon rekenen. Een eerdere Tsaar werd in 1881 juist vermoord door revolutionairen die niets van Marxisme moesten hebben. Ik las erover in een boekje van Toegenjev. Zo kan ik zelf ook eindeloos blijven schrijven.
    Nog even.

Na zijn dood kreeg Herman Heijermans van alle kanten bloemen en brieven. Het deed Carmiggelt denken aan woorden van het boegbeeld van het Nederlandse toneel:

“Ik observeer met de meest mogelijke opgewektheid dat onze misvormde en wormstekige gemeenschap, onverschillig of ze uit zogenaamde kapitalisten of zogenaamde socialisten bestaat, maling heeft aan 't intellekt, dit met kalmte laat kreperen en als 't gekrepeerd is, wat bloemen zendt en er enige romantische bespiegelingen op na houdt.”
Carmiggelt is een aangename neuzelaar. Reve stelde: “Hij heeft me nog nooit een brief geschreven waar iets in stond.” Zelf heb ik door dit boek over boeken en schrijvers wel weer twee boeken aan mijn lijstje nog te lezen toegevoegd. Een daarvan is de De Toverberg van Thomas Mann (na het lezen van Empusion was dit al de bedoeling, maar het kwam er nog niet van). Nu lees ik in hetgeschenk dat de daarin opgevoerde Nederlander Peperkorn gedeeltelijk gebaseerd is op Gerard Hauptman, een foute kasteelheer. De tekst wijdt verder uit over de relatie tussen Haputman en Mann. Het was water en vuur.


Het boek sluit af met de woorden 'tegen snelheid en herrie is geen kruid gewassen.' Het gaat daarbij over brommers, maar dat en de verzuchting dat we daar dan móói klaar mee zijn, kan breder worden begrepen en voor meer soorten en ernstiger lawaai en dadendrang gelden.

Noten:
*
'mooi kado' is op de website van de Nederlandse Bibliotheek te vinden als pdf, txt of als epub.
** Carmiggelt en Van Straaten maakten een omvangrijker boek dan binnen de opzet van het Boekenweekgeschenk paste. De uitgebreide versie verscheen alsnog in 1983 onder de titel 
Met de neus in de boeken. De versie uit 1983 biedt niet alleen alle oorspronkelijke kopij voor het Boekenweekgeschenk, maar bevat ook later geschreven stukken en een grotere selectie van brieven aan Gerard Reve. Het bevat geen 97 maar 214 pagina's en 38 hoofdstukken (zie voor de titels hier).
*** Dit was
een voorstudie voor een uitgebreidere roman
onder dezelfde titel.


dinsdag 11 maart 2025

Bericht aan de reizigers

Bericht aan de reizigers is het boekenweekgeschenk voor 1975 en samengesteld door Cees Buddingh'. In het voorwoord vraagt hij zich af waarom reizen pas dit jaar het thema voor de boekenweek is. Lezen is immers reizen, “zich verplaatsen naar en in andere werelden, andere levens, andere situaties, andere verrukkingen of conflicten.” Zelf reisde hij naar de oerwouden van Sri Lanka, de sneeuwvlaktes boven de poolcirkel en over de prairies van Noord-Amerika, en dat alles in de boeken die hij las.

Buddingh' sluit zijn bijdrage af met het gedicht Ithaca van Kafavis (hieronder een deel daaruit):
Maar haast je vooral niet,
je reis kan beter jaren en jaren duren.
Werp er desnoods pas het anker uit wanneer je al oud bent,
rijk aan alles wat je onderweg hebt verworven,
maar zonder nog iets van Ithaca te verwachten.
Ithaca schonk je die heerlijke reis,
maar nu heeft ze je niets meer te geven.

Hij stelt dat het gedicht evengoed als over reizen, over lezen zou kunnen gaan. In de teksten die hij in het geschenk opnam, gaan we per schip, (internationale) trein, bus (over de afsluitdijk), auto (Elschot en Gerrit Achterberg), in een kinderwagen, in een emmer, en er wordt gelift door Remco Campert en zijn vriend Willem (een tocht afsloten met een twee maal twee keer friet) en door Jan Cremer die belandt in een klooster bij de nonnen net over de grens in België. We blijven doorgaans in de buurt. Bestemmingen liggen in Nederland of Luxemburg, Ierland, de Ardennen, en Frankrijk. Er zijn treingesprekken en opgevangen flarden daaruit. Bob den Uyl legt uit hoe je het best met een bepakte fiets van hotel naar hotel kan reizen en in de volgende bijdrage beschrijft Johnny van Doorn een fietstochtje langs de Nederrijn.

De uitgave begint meteen, al op de eerste pagina, nog voor de inleiding en de inhoudsopgave, met eenvoudig gedicht, waar het geschenk de titel aan ontleende. Dat is van Jan Nijlen. De eerste vier regels luiden:

Bestijg den trein nooit zonder uw valies met droomen,
Dan vindt ge in elke stad behoorlijk onderkomen.

Zit rustig en geduldig naast het open raam:
Gij zijt een reiziger en niemand kent uw naam.

Daarmee kan je op pad, op de veerboot over de Ierse Zee waar de golven het schip laten slingeren en veel van de passagiers ziek maken. Je kan op dat schip overigens wel buiten uit de wind staan. Beschermd tegen buiswater is het dan koud, maar uit te houden; het avontuur is begonnen. Er zullen nog meer zeereizen volgen. A. Alberts gaat in 1939 naar Indië (de tekst komt uit zijn herinneringen, het boek Namen Noemen uit 1962). Gerard van het Reve vaart slechts naar Londen en vraagt zich af of hij wel schrijver genoemd kan worden. Jan Kal ligt aan dek van een schip dat van Mallorca naar Ibiza vaart en geniet letterlijk met volle teugen. Hoe de door Paul van Ostaijen opgevoerde Scholem (pp. 60-65) naar Zuidoost-Azië reisde staat niet in de tekst, maar de lezer kan afleiden dat hij per schip ging, aangezien hij op de terugweg uit de havenstad Port Saïd een bus prima mokka had meegebracht en hij de tweede reis die kant op zeker per schip maakte.

Of je met een taxi kan reizen? In het verhaal het Het taxivarken van F. ten Harmsen en Bedankt voor het maal van Joop Waasdorp gaat het er wel op lijken. Beiden hebben daarop hun eigen wonderlijke kijk en dat met een verrassend slot.
     Het vervoermiddel is onbelangrijk. Het gaat om het reizen. Het vliegtuig en de piloot in het afsluitende gedicht van Leo Vroman zijn niet waar het om draait. De dichter voegt met zijn poëtische woorden een noot toe aan alle teksten (ook die niet opgenomen zijn): na het daglicht komt het donker van de nacht, laat dan licht branden in de cockpit waar de wijzers zijn.

De opmaak doet hier en daar denken aan die van een blad uit de kraakbeweging van de jaren tachtig. Dat komt door het papier, de letter keuze en de manier van illustreren. Het laat me daardoor terug reizen naar die jaren. Al met al is het geschenk uitermate goed geslaagd.
Je krijgt zin om weg te trekken. Je verlangt naar je komende fietstocht. Dat het verhaal van Nescio over de Pleziertrein al eens eerder was opgenomen (in het geschenk voor 1953) deert niet; je denkt slecht even waarvan ken ik dit ook alweer? Het enige dat ik wel dacht te missen was de verantwoording voor de teksten. Nu had dat uitgebreider gekund, maar in de Bibliografieën staat met een net iets kleinere en cursieve letter waar de tekst vandaan komt.
      En dan zit er ook nog een inmiddels verlopen invulkaart bij, het Vriendenprijs-gastrechtbewijs, om tegen lagere kosten met de trein te reizen in de periode 1 t/m 23 maart 1975.


vrijdag 7 maart 2025

Je wordt bedankt! Pensioenverhalen door ...

Je wordt bedankt! Pensioenverhalen van Isaak Babel, Boenin, Toergenjev en Tsjechov werd in 2017 uitgegeven door Van Oorschot. Tien verhalen van Russische vertellers. De titel van het boekje maakt er een cadeau van voor mensen die stoppen met hun baan, omdat hun leeftijd dat gebiedt of hun financiële situatie het mogelijk maakt. Ze krijgen binnen die kaft dan tien verhalen waar Russen aan het einde van hun carrière komen of terugkijken op wat is geweest.

De verhalen lezen prettig en zijn geen van allen vlak. Tsjechov is de meester van de kleine zaken tussen mensen observeren en het vervolgens in tekst breed uitmeten ervan. Hij is driemaal opgenomen in de bundel. Net als Babel en Boenin. Babel is aan de hand van zijn eigen leven een chroniqueur van zijn tijd en kijkt terug op wat achter hem ligt en beschrijft bijvoorbeeld zijn eerst verdiende loon. Boenin duikt diep in de Russische feodale wereld die lijkt op het toneel voor een naargeestig sprookje. Het platteland speelt de hoofdrol in de bundel. Hier-en-daar duikt een verlopen vertegenwoordiger van de kleine adel op.

Goede wijn hoeft geen krans en proeven en beoordelen heeft een vorm
Uitgave 2018 en later.


van pedanterie. Alle vier de schrijvers behoren tot de grand cru's van de Russische literatuur. Van hen levert alleen Toergenjev een enkel artikel. Uit zijn verhaal
Mijn buurman Radilov haal ik deze opmerking: “Ik antwoordde wat men bij zulke gelegenheden altijd antwoordt (...)” Hij schrijft dit nadat de verteller is uitgenodigd voor een etentje waar hij eigenlijk niet bijster veel zin in heeft en waar hij toch op ingaat. Toergenjev laat hier de lezer meeschrijven; die moet een elegante opmerking verzinnen waarachter zijn tegenzin schuil gaat. Het is een kleinigheidje, maar niet elke schrijver kan zoiets met zwier in zijn verhaal verwerken.

De gever van de bundel is gewaarschuwd. Veelal gaat het om getormenteerde personen die beschreven worden. De een zit als een steenuil op een heuvel bij zijn landgoed, met een zware sigaret in zijn mond en denkt:
“Het is waar (…) Ik ben oud (…) Ik zal gauw doodgaan. (…) Waar is toch alles gebleven, alles van vroeger?” De volgende loopt met een krukje en een stuk touw naar buiten. De overtolligen van Tsjechov heeft niet alleen een veelzeggende titel, het vertelt ook het verhaal van een man wiens leven de sjeu en glans is verloren. De oude man uit Kastrjoek van Boenin heeft zijn bijnaam te danken aan vrolijke liederen, maar inmiddels is hij afgedankt en verveelt zich, maar er is geen ruimte meer voor hem. Hij kan alleen achter de kinderen aanrennen. Het einde van Het armen huis door Babel is duidelijk: “De onuitsprekelijk trieste weg leidde ooit van de stad Odessa naar de begraafplaats.” En die weinig opbeurende boodschappen komen alleen al uit de vijf laatste verhalen.

Alle tien de zitten ze vol sfeer, vol narigheid, satire en ingehouden humor, een blik op het onvolkomen leven, en op wat uiteindelijk over is. Aangezien het een cadeauboek is en een paar maal heruitgegeven, is het voor een paar Euro te koop; minder dan de kosten voor een bioscoopkaartje en het geeft toch ook een paar uur onderhoudend plezier met beelden die jezelf mag invullen. Dat is aan de hand van deze rasvertellers makkelijker dan gedacht. En als je het dan toch weggeeft: smaken verschillen maar de kaft van de eerste versie is wat te ver over de top. Er is een mooiere uitgave.

dinsdag 4 maart 2025

Trappen door 't mooie



Voor vertrek kijk ik nog even naar de watertemperatuur van de Noordzee. Het water moet nu (bijna) op zijn koudst zijn. Er zijn koude jaren dan komt het tot 4 °C en gemiddeld is het in de eerste helft van maart een graad of vijf. Bij HKZ Windpark Zuid is het vandaag 6,2 °C. Zeker met het zonnetje erbij is voor de duik daarom weinig moed nodig.

Terwijl ik daarnaar kijk komt de muziek mijn computer uit. Er is pianomuziek van Anthony Davis, Heaven: deel ii. Turquoise. Het wordt uitgevoerd door Gloria Cheng (op 1:22). “Turquoise is opgedragen aan Duke Elington. De titel komt van Elington's fascinatie voor alle tinten blauw,” zegt de programma maakster. Even daarvoor bedacht ik dat Lab niet onderdoet voor wat er voor de grote wijziging van de Klara-programmering was. Nu neemt Nicole Van Opstal de presentatie voor haar rekening, destijds was het Bart Vanhoudt die Late Night Lab presenteeerde.


Als ik zonder te blauwbekken de zee uitstap word ik aangesproken. Het verbaast me altijd dat mensen een praatje beginnen met een blote man. Bij het volgende korte gesprek ben ik al weer in de kleren. Ook dit begon met de vraag: was het water lekker.

Onderweg had ik willen denken over de oorlogszucht en wapenwaan die heerst in de samenleving. Er is te lang geen oorlog geweest om nog te beseffen dat een moeizame vrede te verkiezen is boven het uiteindelijk veel rottere slagveld. Het lukte me niet. Ik trapte en ik trapte maar.
     Op mijn tochtje kwam ik wel een onder de blauwe lucht knallend aangeplakt pamfletje tegen over de positie van vrouwen. Ook daar is regressie de dominante norm aan het worden.