maandag 3 februari 2025

Tien verhalen

Tien verhalen heet het boekenweekgeschenk voor 1953. Er was geen geschikte novelle ingezonden en de samenstellers besloten verhalen te verzamelen van hedendaagse Nederlandse schrijvers en schrijfsters. Voor de 'raad de schrijver' prijsvraag van dat jaar is het de bedoeling bij ieder verhaal de juiste naam in te vullen. Jonkies zitten er niet tussen, want het was de bedoeling “de aandacht te vragen voor over het algemeen niet meer gemakkelijk verkrijgbaar oeuvre.”

Het verhaal de onverzadelijke mandarijn is geschreven door
J.W. Schotman. De schrijver is bekend van werk als Wind in bamboestengels, hij schreef gedichten over China, en toneel, hoorspelen etc. De Mandarijn Yin P'o Pai gaat hier op zoek naar antwoorden op vragen die hij heeft over “zijn toekomstige grootheid.” Hij bezoekt daarvoor een kluizenaar in de bergen, de Oude Man van het Bamboe Ravijn. Deze geeft hem goede vooruitzichten over zijn carrière. Als hij later na een feestmaal en drinkgelag in een herberg in slaap valt, droomt hij over die toekomst en het einde ervan. Zijn succesvolle, machtsbelust en rijke leven komt in die droom gewelddadig aan een einde. De bonze (boeddhistische monnik) die ook in de herberg zit, kijkt hem diep in de ogen. Yin gaat door de droom voor een andere loopbaan. Het is een verhaal vol Chinese wijsgeren en wijsheden en met een moraal.

Ook
Annie Salomons** verwerkt in Trouw moet blijken een levensles. Het draait om een jonge koloniaal in Nederlands Indië die een vast en trouw Riksjarijder heeft, Ah Lim. De man staat altijd klaar op zijn erf. Ook als hij terug is van verlof uit Nederland en het tijd is om naar de sociëteit te gaan, staat hij er al weer. “De trouw van zijn Chinees gaf hem voor het eerst het gevoel, dat 't niet helemaal zinloos was, dat hij was teruggekomen.” Andere Europeanen zijn niet onder de indruk van de diensten van “de brutale nonchalante kerel.” De schrijfster sluit echter af met met een verzuchting van de koloniaal: “Zijn disreputabele vriendjes niet dikwijls de trouwste...”

Verhalenbundels bespreken is niet gemakkelijk, zeker als er weinig verband tussen de verhalen zit.

Op een avond lees ik dat van
R. Blijstra: Een post van vertrouwen over een man die in burger in een warenhuis diefstallen moet voorkomen. Het begint aardig en eindigt met een twist en het verhaal is bij overdenken delicater dan het meteen leek. Je zou Blijstra een vergeten schrijver kunnen noemen. Er is nog wel werk van hem te vinden.

Het volgende verhaal is
Het binnenste der aarde van Albert Helman (pseudoniem van Lodewijk (Lou) Alphonsus Maria Lichtveld, een man met een even interessante levensloop als zijn naam lang is). De titel doet me aan een boek van Jules Verne denken. Hier is het binnenste het toneel waar het verhaal grotendeels speelt, maar eigenlijk gaat het vooral over een levensinstelling.***

Henriëtte van Eyk
's Voor de feestdagen koopt nu uw kersteend is een verhaal dat beter blijft hangen. Dit door de visies eromheen, maar vooral ook door de schets van de verkoper van de kersteenden in een achteraf straatje in Volendam.****

B. Stroman schrijft in Twijfel omtrent Hannibal Boontjes dan weer over de structuur van de tijd van vroeger en nu; en hoe herinneringen aan mensen en gebouwen zich in het heden kunnen dringen. Ook hij zit in de boekenweekgeschenkfamilie (kijk er boekwinkeltjes maar op na).

Dat geldt ook de volgende schrijver enigszins.
Teun de Vries heeft weer een bijdrage geschreven. Zijn De auto's vertelt het verhaal van een schilder in de polder. Dat wat hij daar schildert verandert van mooie polder kleuren en lijnen naar lelijkheid door de politiek vervuilde omgeving eromheen. Impressionisme in geverfde woorden. Prachtig.

De volgende dag verder. Nog drie verhalen te gaan.

Het eerste is dan Meneer Albéric, geschreven door de Vlaamse schrijver Maurice Gilliams. Op de sokkel van zijn standbeeld in Antwerpen staat een tekstregel van hem 'De onrust schenkt vleugels aan de verbeelding'. Deze werd het motto van de roman De avond is ongemak van Marieke Lucas Rijneveld. Het verhaal van Gilliams dat in de bundel is opgenomen gaat over een blinde pianoleraar, zijn onothodoxe en dwingende onderwijsmethoden en de leerlingen die door kamers en kapel, bos en veld, en storm en donder hun weg zoeken.

De dood op de motorfiets is geschreven door een andere Vlaming, Johan Daisne, en met de titel grotendeels verteld. Maar wat kan een rechercheur als deze motorrijder de dood van een passagier veroorzaakt? Daisne “was een van de auteurs die de aanzet gaven tot de stroming van het magisch realisme in de Nederlandse literatuur,” en deed dit samen met de eveneens Vlaamse schrijver Hubert Lampo (die we later nog tegen zullen komen, Geschenk 1969), aldus wikipedia. B. Stroman liet zich in de bundel ook niet onbetuigd. Dit bijvoorbeeld met de prachtige zin uit de mond van Hannibal Boontjes die over de hinderlijkheid van leeslust spreekt: “Ik lees alleen nog maar talen, die ik niet begrijp; dat is rustiger, dat maakt je evenwichtig.”

Nescio schrijft met Pleziertrein een verhaal over uitbundig en goedkoop vermaak. Voor een gulden kunnen passagiers met de trein mee heen en terug naar Arnhem of Nijmegen. Lol, plezier en drank reizen mee. Ook is er van begin tot einde de koerende duif. Vervolgens roepen de rollende duivenklanken later in het leven de herinnering aan de tocht op. Een natuurklank blijkt zwaarder te wegen dan een hele pleziertreintocht.

Het werk is met zorg samengesteld. Dat merk je. Maar er blijft weinig hangen. Toch vindt auteur L.M. in de Gazet van Limburg dat de door Anthonie Donker opgediepte verhalen uit ouder oeuvre voor het overgrote deel juweeltjes van proza en beeldend vermogen zijn. Afred Kossmann noemt het in Het Vrije Volk een zeer geslaagd boekje met verhalen. De Telegraaf is negatiever. De redactie stelde dat er
“verhalen van geringer allure,” in staan en “soms vlak ('Een post van vertrouwen'), een enkele maal zelfs onnozel ('Voor de feestdagen, koopt nu uw Kersteend').” Toch sluit ook deze krant af met een positief – wat gezocht oordeel: “Juist de kwaliteitsverschillen kunnen een breed publiek gevoelig maken voor waar het in deze zaken om gaat: de schakering.” De redactie van het Algemeen Handelsblad gaf een onvoldoende aan de verhalenbundel en noemde hem iel en teleurstellend.

Het is al heel wat als je een paar verhalen goed vindt. Bijna had ik geschreven 'de moeite van het lezen waard', maar een kortverhaal dat niet boeit, blijft een kortverhaal en het lezen ervan is geen grote moeite. Bovendien is een oordeel persoonlijk. Het verhaal van 'de kersteend' wordt in verschillende besprekingen bijvoorbeeld negatief besproken, terwijl het mij juist plezierde. Het verhaal van Schotman kan het meest op lof rekenen in de Nederlandse pers.


Noten:
* Tien verhalen is te vinden op de website van de Nederlandse Bibliotheek als pdf, txt, epub of als scan. Het werk werd samengesteld door N.A. Donkersloot (leverde railmatig een bijdrage aan het geschenk onder zijn pseudoniem Anthonie Donker (1932, 1933, en 1934) en publiceerde verschillende keren samen met R. Bijlstra.
**
Salomons woonde met haar echtgenoot, de jurist Henri van Wageningen, tussen 1924 tot 1927 in Medan op Sumatra.
*** De in Suriname geboren auteurheeft in de oorlog
ondergedoken gezeten bij de samensteller, Nico Donkersloot.
**** Henriette van Eyk schreef al voor het
geschenk van 1941, waaraan ook Teun (ook Theun met h) de Vries een bijdrage leverde.

vrijdag 31 januari 2025

Het zwaard, de zee en het valse hart



Het zwaard, de zee en het valse hart* door
Teun de Vries
verscheen in 1966. Het is de derde keer dat ik hem tegenkom in het boekenweekgeschenk. De eerste twee keren door een verhaal (1941 en 1953). Nu heeft hij een volledig en voor een geschenk lijvig werk geschreven van 158 pagina's en met 39 hoofdstukken.

Het is een sage over de vestiging van de Friezen in Engeland in de vijfde eeuw. Ze worden door Koning Vortigern uitgenodigd om zijn rijk te verdedigen tegen de Pikten en Skoten. Samen met Saksen, Angelen/Engelen en Jutten bestrijden ze hen als ze de muur over komen. Als de strijd geleverd is gaan de genodigde Friezen niet meer weg, maar vestigen zich in Kantelberg (Canterbury) en later stichten ze het koninkrijk Kent.

De titel vertelt het verhaal al. Het zwaard komt, veroverd, vernietigd, en het brandschat; de zee voert nieuwe mensen naar Engeland en zorgt voor een verandering van de bevolkingssamenstelling; en het valse hart van Reonix (Rowena) zorgt voor verraad, pijnlijke romantiek en gewelddadige afgunst.

In het boek komt de Friese priester Ulbran Ulensneb met zijn dunne en krom gespitste neus met de spreuk dat men het onvermijdelijke rechtopstaand ontvangt als een mes in de strot. In het verhaal is het een pleidooi voor dapper incasseren van iets waar niets aan te doen is. Je kan het ook beschouwen als en pleidooi om je uit te spreken, je in te zetten, zonder terughoudendheid. “Spreuken zijn er om over na te denken,” zegt de priester later in het verhaal.

Als de verteller, Liafbarn, uit het gevolg van Hertog Hengist op latere leeftijd weer de oorlog ingaat dan kijkt hij over zijn erf:

“Ik zag de vrede van deze plek, het bouwland en de spelende kinderen. (…) Ik riep een van mijn mannen toe mijn paard te halen, nam mijn zwaard van de balk en hing het om. Ik keerde nog in dat uur met mijn twee Friezen naar Kantelberg terug en vervoegde mij bij hertog Hengist.
     Toen wij door de stad reden zag ik wat ik vroeger niet opgemerkt had: hoeveel weerbare mannen er liepen met één arm, één oog of één oor; sommigen hinkten, anderen vertoonden een gezicht vol littekens. Ik dacht aan de veldtochten, de hinderlagen, de veroveringen die wij en zij met hun bloed en levende ledematen betaald hadden.”
Zo wordt in de krijgszuchtige sage ook de andere kant van de oorlog verwerkt.

De Vries heeft veel over de Friese geschiedenis geschreven. Sterker nog hij debuteerde in 1925 met een bundel Friese Sagen. Het zou het begin van een grote stroom publicaties worden.

In het geschenk begint hij met een opdracht aan een zeven jaar oudere schrijver, “Jack Lindsay die het kreupelhout open hakte.” Lindsay schreef ook enorm veel en ook over geschiedenis. Ook hij was communist. De Jong vertaalde een roman van Solzjenitsyn. Lindsay looft de Russische dissident in zijn autobiografie als socialistisch schrijver over vrijheid. Lindsay bleef critisch partijlid tot zijn dood in 1990. De Vries brak in 1971 met de CPN. Samen hebben ze een boekenkast vol geschreven.

Vortigern en Reonix/Rowena.
Door William Hamilton, 1793.Bron

Het zwaard zou voor een gecombineerde les Engels, Nederlands en geschiedenis (en misschien zelfs maatschappijleer) een prachtig uitgangspunt zijn. Het is een meeslepend verhaal over een oud deel van de Europese geschiedenis met toen al grote volksverhuizingen.

Noot:
* 'Het zwaard, de zee en het Valse hart' is op de website van de Nederlandse Bibliotheek te vinden als pdf, txt of als epub. Voor een aantal van de historische personages -- Vortigern, Reonix, Hengist (en zijn broer Horsa) -- heb ik een link aangebracht in de tekst.



donderdag 30 januari 2025

De jonge prinsen

De jonge prinsen is een boek van Guus Kuijer over de vrienden Diederik Rarekiek en Jonathan Kip. Van beide zijn de ouders verdwenen en ze wonen bij een tante en oom. De tante van Diederik is van de harde hand en eist discipline, bovendien is ze kampioen dweilwerpen. De oom van Jonathan is een vat vol depressie en somberheid. Hij buigt bij het minste of geringste Jonathans arm om.

De vrienden proberen zoveel mogelijk samen te zijn en weg te komen uit de huiselijke sfeer. Ze gaan bijvoorbeeld naar een optocht waar de koning zich laat zien. Uit de reacties van de omstanders is duidelijk dat hij niet geliefd is, maar als hij langs komt krijgen de mensen de opdracht te juichen. Het verhaal speelt in een dictatoriaal koninkrijk, waar willekeur heerst, wordt gemarteld en hoofden voor het minste of geringste worden afgehakt.

De vorige koning en koningin zijn verdwenen evenals hun zonen. De vrienden fantaseren dat zij dat zijn. Ze brengen het gerucht in omloop dat de prinsen in het land zijn. Dat gaat in een rekenkundig model: een vertelt het aan twee, die twee aan vier, vier aan acht en zo in 24 stappen naar 16.777.216. Zo ontstaat een volksopstand die niet meer te controleren valt. Het wordt een groene revolutie.

Er komen tal van grappen, rare opmerkingen, vreemde of volwassen situaties in het verhaal voor en zelfs uit het leven gegrepen politieke ontwikkelingen. Maar het belangrijkste is de opmerking van Jonathan dat hij niet bang meer wil zijn. Geholpen door een hond – en de angst van tante daarvoor – komen de jongens steeds dichter bij het paleis. Daar aangekomen begint het pas.

Het boek werd bekroond met Vlag en Wimpel 1987 (
nét geen Zilveren Griffel of Zilveren penseel) en is bedoeld voor rond de elf jaar en ouder. De tekeningen zijn van Mance Post.
      Heerlijk om een verhaal te lezen dat spot met de wereld van de volwassenen, de strikte regels en hun hypocrisie, bedilzucht, intriges, en gemeenheid op de korrel neemt. Hier en daar biedt het boek doorkijkjes waar je als oudere lagere school leerling toch eens door moet kijken. Ook geschikt voor ouders.

Het boek heeft een uitgebreide wiki waarin het hele verhaal en de ideeën erin uit de doeken wordt gedaan.

vrijdag 24 januari 2025

Serenade


Als ik de tekst op de achterkant van het boekenweekgeschenkvoor 1995  Serenade lees dan lijkt het een gevoelig boekje te zijn dat Leon de Winter heeft geschreven. Als ik halverwege ben krijg ik echter het idee dat ik een slapstick aan het lezen ben.

De reclame spotjesmaakster Ruth komt dronken en in slip zonder kruis van de WC van haar ex de kamer weer ingestapt, net als zijn huidige vriendin Inge binnenstapt. Alsof het nog niet vet genoeg in de tjet staat is Ruth de belangrijkste opdrachtgeefster voor Ben. Ben is componist van popliedjes en reclame deuntjes. Hij maakt muziek bij haar clips. Aan de telefoon hangt ook nog eens de 77 jarige Fred Bachman, de vriend van zijn moeder, die praat zonder ophouden. En dit alles op 2½ pagina tussen twee keer een opmerking over het lenen van een pak koffie in. De klucht is vervolgens weer even snel opgelost als hij kwam.

Het verhaal draait om het verdwijnen van Anneke Weiss-IJsman, de moeder van Ben. Zonder dat ze het weet loopt ze met kanker in haar buik rond, het gezwel omringt de gal en de leverafvoer. De prognoses zijn vreselijk. Benjamin besluit tijdens haar operatie de aard van de kwaal voor haar verborgen te houden om haar leven er niet mee te bezwaren. Als de internist annex chirurg hem het slechte nieuws komt vertellen dan bedenkt hij: het is “een jongen van mijn eigen leeftijd die mijn moeders buik had opengesneden en daar het gezicht van de dood had gezien.” Is dit mooischrijverij die eigenlijk lelijk is, bedacht aan een bureau? Het boekje gaat me tegenstaan.

Als Ben vanuit Hilversum naar Amsterdam rijdt, ziet hij de zeil- en speedboten op het Naardermeer. De plek waar dat moet zijn, zie ik voor me, maar dat water heet Gooimeer (het is het meest Westelijke randmeer bij de Flevopolder). Het Gooimeer ligt aan de noordkant van de A1, het Naardermeer aan de zuidkant. De trein rijdt tussen die plassen door. De verkeerde naam, een detail? Ja, maar wel een van betekenis. Het Naardermeer zijn een paar ondiepe plassen die nauw verbonden zijn aan de naam Jac. P. Thijsse. Die zei: “‘t allermooist en allerrijkst is ons Naardermeer.” Thijsse was samen met Eli Heimans de grondlegger van Natuurmonumenten, dat begon daar, en dat zorgde ervoor dat het nu nog steeds natuur is. De plassen zijn niet bedoeld voor die boten en daarvoor ook te ondiep. Kijk even op de kaart als je schrijft en raffel zo'n stukje niet af.

In het tweede deel rollen de ontwikkeling met vaart van de pagina's. Het is relevant, geforceerd, serieus, triest en hilarisch. Een belangrijke stuk geschiedenis van eind twintigste eeuw – en onvermijdelijk dat stuk halverwege – hangt over de pagina's. Is het een dramatische komedie? Misschien een beetje. Het verhaal blijft verlopen als een populaire speelfilm van Nederlandse makelij met veel gevoel voor vaart, wat seks, absurdisme en met intrigerende vriend Fred, waar we weinig van weten, maar waarvan we wel weten dat er veel over te weten is.

Duitse vertaling.


Wat het boek toch mooi maakt, is het medeleven met mensen die het rot hebben, de wens daar iets aan te doen: “We zitten voor de televisie en kijken toe hoe mensen zoals jij en ik worden afgeschoten!” Daar moet iets aan gebeuren. Wat? Het gevoel van machteloosheid werd hier omgezet in een onhaalbaar plan, maar wel een plan. 'Nie wieder' speelt er een belangrijke rol in.

Wat een zin als “Net als moorden was dichten blijkbaar een Balkanhartstocht,” daar dan weer bij doet? Herinner me dat ik en mijn collega's onder meer zochten naar plekken waar mensen besloten wel samen te blijven leven ongeacht of ze Serven, Kroaten, Bosnische Serviërs of Bosnische moslims waren. Maar om serieus genomen te worden moet je blijkbaar ook cynisch zijn, zo schijnt de schrijver te denken.

Als moeder dood is, besluit Ben echte muziek te gaan maken om de bandieten met pen en piano te bestrijden, zodat die niet zegevieren; geen instant riedeltjes meer, maar Serenade no. 1. Het is net als de inzet van moeder Anneke een begin. Bij haar aan het eind van haar leven. Hij lijkt nog tijd te hebben er wat meer van te maken. Wat het boek ook leven geeft is dat De Winter het opdraagt aan zijn moeder die leefde van 1930 tot 1994.